روزی روزگاری

انا لله و انا اليه راجعون

mahhboob — Sun, 17 May 2009 14:57:11 GMT

آیت الله العظمی بهجت، سرسلسله عارفان و معلمان اخلاق به ملکوت اعلی پیوست.

وحدت وجود و هدف خلقت

mahhboob — Sun, 10 Aug 2008 16:25:18 GMT

خداوند بنا بر اسم صمد از همه چیز و همه کس بی نیاز است.او غنی مطلق است و به هیچ چیز نیاز ندارد.در حقیقت او چیزی کم ندارد تا به چیزی نیازمند باشد.در روایاتی که از معصومین رسیده است صمد به معنای وجودی که پر است تعبیر شده است.به معنای فلسفی صمد به معنای وجود مطلق تعبیر شده است.وجودی که هیچ عدمی در آن راه ندارد.و از نظر عرفانی او در مرتبه ذات خود هیچ حدی را نمی پذیرد و نامحدود مطلق است و از قید اطلاق هم بیرون است.پس سؤالی که در اینجا پیش می آید این است که حال او که به هیچ چیز و هیچ کس نیازمند نیست پس چرا عالم و آدم را آفرید.و جواب این است که او عالم و آدم را برای خود نیافریده است بلکه برای خود عالم و آدم آفریده است.
من نکردم خلق تا سودی کنم
بلکه تا بر بندگان جودی کنم
هدف از خلق بر مقتضای اسم جواد خدا جود و رحمت خدا و نعمت وجود دادن به مخلوقات بوده است.حضرت محی الدین عربی هدف خلقت را بر پایه یک حدیث قدسی از خداوند متعال تبیین می کند:
كنت كنزاً مخفياً فاحببت أن أعرف فخلقت الخلق لكي أعرف
حضرت دوست فرموده است:من گنجی مخفی بودم پس دوست داشتم شناخته شوم و به این خاطر مخلوقات را به عرصه وجود آوردم تا شناخته شوم.در این حدیث هدف از خلقت معرفت خداوندی دانسته شده است.حال خداوند متعال که خویشتن را می شناسد پس عالم را آفرید تا به وسیله مخلوقاتش شناخته شود .البته محی الدین عربی تفسیری دیگر از این حدیث ارائه می دهد.از آنجا که محی الدین وحدت وجود را به صورت نظری و عقلی به عرصه عرفان وارد کرد و عرفان او یک عرفان وحدت وجودی است از این حدیث هم یک تفسیر وحدت وجودی ارائه میدهد .چون ابن عربی وجود حقه و حقیقی را منحصر در خداوند می داند هدف از خلقت را شناخت خدا از طریق خودش می داند و به عبارتی هدف از خلقت را دیدن و شناختن خود را در آینه و اسماء و صفات که همان مخلوقاتش هستند می داند.البته این تفسیر با تفسیر بالا منافاتی ندارد زیرا در تفسیر بالا هدف از خلقت شناختن خداوند توسط آفریده های حضرتش بیان شده است.و محی الدین عربی در این تفسیر به آفریده های خدا از جنبه الهی و از آن نظر که خدا هستند (مظهر اسماء حقند)نگریسته است و هدف خلقت را خود حضرت حق دانسته است.پس هدف خلقت معرفت حضرت حق است.و از طریق آیات قرآنی نیز به این مطلب می توان رسید .در آیه 56 سوره ذاریات هدف خلقت بیان شده است:
ما خلقت الجن و النس الا لیعبدون
هدف خلقت در این آیه عبادت بیان شده است .اما با تفسیر این آیه می توانیم به هدف اولی خلقت که همان معرفت خداوندی است برسیم.توضیح اینکه انسان و هر موجود دارای عقل مانند جن که در آیه هم بیان شده سات انگاه به عبادت یک موجود روی می آورد که او را شناخته باشد هر چند این شناسایی ضعیف باشد اما بدون شناختن معبود هر چند در مرتبه ضعیف آن هیچگاه به عبادت آن معبود رو ی نمی آورد .پس لازمه عبا دت شناخت و معرفت خداوند می باشد و به عبارتی تفسیر این آیه این است که :
ما خلقت الجن و الانس الا لیعرفون
من جن و انس را خلق نکردم مگر اینکه مرا بشناسند .زیرا انسان و جن وقتی به عظمت و صفات بزرگ و کرامت و جمال حضرتش آگاه شوند نا خود آگاه به عبادت او می پردازند .زیرا عقل وقتی موجودی را آفریننده خود می یابد و به صفات بی نهایت و جمال و کمالات نامنتهای او آگاهی می یابد به طور فطری همان فطرتی که خداوند در نهاد همه موجودات جهان و از جمله انسان قرار داده است(«فاقم و جهك للدين حنيفا فطرت الله التي فطر الناس عليها»
«پس روي خود را با وجود به سوي دین حق کن . همان سرشتي كه خدا مردم را بر آن سرشته است»روم آیه 30) در مقابل او خاضع می شود و به تسبیح و تمجید و ثنا و شکر او در مقابل نعمات او می پردازد و عبادت چیزی جز خضوع و تسبیح وثنا و حمد نیست.
حال مسئله بعدی این است که خداوند چگونه شناخته می شود و چگونه هدف خلقت با خلق مخلوقات تحقق می یابد .از آنجایی که ذات خداوند بی نهایت است قابل شناسایی نیست و از دسترس شناخت همه مخلوقات بیرون است .و ذات حضرت حق را هیچگاه کسی نخواهد توانست که بشناسد.اما خداوند متعال را می توان از طریق اسماء و صفاتش شناخت .و اسماء و صفات تا وقتی در مخلوقات تجلی پیدا نکند قابل شناسایی نخواهد بود. به عبارتی مخلوقات مظهر اسماء و صفات خداوند هستند.زیرا به عنوان نمونه وقتی قران خداوند را رحیم معرفی می کند ما تا وقتی مهربانی و رحمت را در درون خود نبینیم نمی توانیم آن را بشناسیم و برای خداوند این صفت را قائل شویم .تنها وقتی تجلی این صفت خدایی را در درون می بینیم است که می توانیم این صفت را برای خداوند قائل شویم زیرا خداوند با این صفت بر ما تجلی کرده است و این صفتی که در درون خود می یابیم هم شعله ای است از خورشید مهربانی و رحمت خدا.و به همن خاطر است که محی الدین عربی بیان می کند موجودات تنها خداوند را از طریق اسماء وصفات خود می شناسند و به حدیثی استناد می کند که خداوند در قیامت با حقیقت خود بر موجودات تجلی میکند و او را نمی شناسند اما وقتی به طریقی که در دنیا او را می شناختند بر انها تجلی می کند او را می شناسد.یعنی با صفاتی بر آنها تجلی می کند که در درون خود آن صفات را دارند زیرا صفات و اسمائی که انها دارند تجلی اسماء و صفات خداست و هیچ موجودی مستقلا هیچ چیزی از خود ندارد و همه چیز از خداست
انا لله و انا الیه راجعون

و حدیثی که از حضرت علی (ع)روایت شده هم به این مطلب اشاره دارد:

من عرف نفسه فقد عرف ربه

هر کسی خود را بشناسد بی شک خدایش را شناخته است.از این حدیث اولا حد معرفت هر موجودی معلوم می شود .زیرا حد معرفت هر موجودی در شناخت خدا خود اوست که مظهر اسماء و صفات حضرت حق است.و ثانیا بدست می آید که همه چیز خداست حتی خود انسان البته از آن نظر که خداوند است که در همه موجودات تجلی پیدا کرده است.و بزرگان وادی معرفت گفته اند هنگامی که انسان به مرحله شهود اسماء و صفات حضرت حق که از آن به مقام فناء صفاتی و اسمائی در حضرت حق تعبیر می کنند بالعیان مشاهده خواهد کرد که هر چه دارد از صفات و اسماء و هر چه صفات و اسماء که در عالم مشاهده می کند همه و همه صفات و اسماء بلند بالای حضرت حق است و بس.

که یکی هست و هیچ نیست جز او                     وحده لا اله الا هو
پس معرفت حضرت دوست از طریق اسماء و صفاتی است که در موجودات تجلی پیدا کرده است .و دانستیم که هدف خلقت هم معرفت خدا بوسیله آفریده های حضرتش می باشد .و از انجا که معرفت حضرت حق برای هر موجودی از طریق اسماء و صفاتی است که خداوند از طریق آن اسماء و صفات برای آن موجود تجلی کرده است پس حد معرفت هر موجودی همان صفات و اسمائی است که آن موجود مظهر آن است.و از این جا بدست می آید که هر موجودی که مظهر اسماء و صفات بیشتری باشد معرفت بیشتری به حضرت دوست خواهد داشت وهدف خلقت خداوند توسط خلق او بیشتر محقق گشته است.چون معرفت بالاتر و بیشتری نسبت به حضرت حق از طریق او بدست آمده است.و این نکته همان رمز انسان کامل است.آری
هدف خلقت جهان آفرینش انسان کامل بوده است
و به قول حافظ شیرین سخن
طفیل هستی عشقند آدمی و پری                   ارادتی بنما تا سعادتی ببری
زیرا انسان کامل است که خداوند را به تمام اسماء و صفات حضرتش می شناسد زیرا انسان کامل مظهر تامه اسماء و صفات حضرت حق است.و اوست که خداوند را به بالاترین درجه معرفت خداوندی می شناسد.آری آدمی و پری و فرشتگان و تمام عالم امکان به طفیل انسان کامل آفریده شده اند و اگر نبود انسان کامل هیچگاه هیچ موجودی پا بر عرصه وجود نمی گذاشت.و این سر ندای خداوند است در شب معراج بر حبیبش محمد مصطفی انسان کامل و کاملترین انسان و همان ندایی که جبرئیل را تا ابد دربان محمد مصطفی کرد و همان ندایی که تمام عالم را تا ابد طفیل هستی محمد مصطفی و انسانهای کامل از نسل او بیان کرد و آن ندا این بود:
             لولاک لما خلقت الافلاک
ای محمد اگر تو نبودی عالم و افلاک را خلق نمی کردم.و خداوند به وسیله انسان کامل است که تمامی نعمت ها را بر دیگر مخلوقاتش جاری می کند و به همین خاطر است که در زیارت جامعه کبیره که از اهل بیت به دست ما رسیده است اهل بیت را منبع تمامی خیرات عالم هستی و هم آنها علت و سبب ریزش باران و فرود آمدن همه نعمات بر دیگر آفریده های خداوند معرفی کرده است و آنها را کسانی معرفی می کند که بازگشت خلق به سوی آنهاست و حساب خلق نیز با آنهاست.زیرا اهل بیت مظهر اسامی عادل و عالم و بصیر حضرت حقند و از تمامی اعمال همه انسانها تا روز قیامت آگاهی دارند همانطور که خداوند آگاهی دارد.در احادیث از انسان کامل به عنوان حجتهای الهی نام برده شده است و زمین هیچگاه از حجت الهی خالی نخواهد شد و هنگامی که چنین شود قیامت برپا خواهد شد.
آری خداوند محمد مصطفی و اهل بیت او را آفرید تا آنها او را بشناسند و عالم و افلاک را به طفیل هستی آنها آفرید.محی الدین عربی در کتاب فصوص الحکم می گوید عالم آینه ای بود زنگار گرفته که خداوند از طریق آن پرده از رخ خویش بر می گرفت اما این آینه زنگار گرفته بود و رخ حضرتش را به روشنی و صافی نشان نمی داد پس خداوند انسان کامل را آفرید و انسان کامل صیقل آن آینه بود و آنگاه بوسیله انسان کامل بود که رخ حضرتش به برتربن و کاملترین وجه در عالم تجلی کرد.رمز آفرینش عالم انسان کامل بود و از همان اولین لحظه خلقت رمز آفرینش یا محمد و یا علی بود و از همان لحظه ای که خداوند بهشت را آفرید بر سردر آن محمد رسول الله و علی ولی الله نقش بست.و به همین علت پیامبر فرمود:من پیغمبر بودم و آدم هنوز در آب و گل بود.و به همین علت است که در روایات از پیامبر اکرم نقل شده است که:
پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم فرمود: «خداوند متعال پيش از آن كه آدم را بيافريند من و اهل
بيت مرا از يك نور آفريد». خزاز قمى، ص‏71.
امام صادق عليه السلام نيز مى‏فرمايد: محمد و على عليمها السلام از يك نور آفريده شدند، آفرينش آنان قبل از خلقت آسمانها، زمين وعرش صورت گرفت.اصول كافى: 1/440.
امام سجاد عليه السلام نيز مى‏فرمايد: خداوند، محمد، على و پاكان از ذريه آنان را از نور عظمت‏خود قبل از ساير مخلوقات آفريد.بحار:54/336.
امام جواد عليه السلام فرمود: خداوند هماره به وحدانيت‏يكتا بود، سپس محمد، على و فاطمه را
آفريد، آن گاه پس از هزار دهر[كنايه از مدتى بسيار طولانى] همه اشيا را آفريداصول كافى:1/441
و به این امر حتی در کتب اهل سنت هم اشاره شده است:
در مسند احمد آمده است که پیامبر (ص) فرمود: "من و علی از نور واحد خلق شده ایم و
خداوند روح من و روح علی بن ابیطالب را قبل از خلقت عالم خلق نمود و ابن مغازلی شافعی
در کتاب مناقب خود نقل می¬کند که پیامبر (ص) فرمود: من و علی نوری بودیم در خدمت
حضرت حق و این نور خداوند را تسبیح می¬گفت و تقدیس می¬کرد قبل از آنکه آدم خلق شده باشد
و امیرالمؤمنین علی (ع) فرمود: "کنت ولیاُ و آدم بین الماء و الطین" من ولی خدا بودم در حالی
که آدم هنوز در آب و گل بود.
و به همین علت است که رسول خدا (ص) فرموده است :
«یا علی ما عرف اللّه حق معرفته غیری و غیرک و ما عرفک حق معرفتک غیر اللّه و غیری؛ ای علی! خداوند متعال را نشناخت به حقیقت شناختش جز من و تو، و تو را نشناخت آن گونه که حق شناخت توست، جز خدا و من.»
مناقب ابن شهرآشوب، ج 3، ص 268.

و در جای دیگر فرمود: «یا علی لایعرف اللّه تعالی الّا انا و انت و لایعرفنی الّا اللّه و انت و لا یعرفک الّا اللّه و انا؛ ای علی! خدا را نشناخت جز من و تو، و مرا نشناخت جز خدا و تو و تو را نشناخت مگر خدا و من.»

محمد تقی مجلسی، روضةالمتقین، ج 13، ص 273.
زیرا تنها انسان کامل است که انسان کامل را آنگونه که هست می شناسد و بس .و دیگران تنها در حدود کمالات خویش می توانند انسان کامل را بشناسند و شناخت دیگران از آن حد فراتر نخواهد رفت .و حضرت حق را هم تنها انسان کامل آنگونه که شایسته کمالات اوست می شناسد
آری
هر کسی از ظن خود شد یار من از درون من نجست اسرار من
هر کسی کمالی در علی دید و عاشق آن شد .زیرا انسان به طور فطری عاشق کمال و جمال است.اما تنها رسول خداست که تمام کمالات و زیباییهای مولا علی را می بیند زیرا خودش هم همه آن کمالات را داراست.و هیچ کس جز پیامبر به اسرار علی آگاه نیست.
و اینگونه بود که عالمیان از دوست و دشمن هرکس که در حد توان خود علی راشناخت از جمله عاشقانش شدند و نام حضرتش و کمالات او با وجود تمام دشمنی ها و حسادت ها و کینه هایی که در طول تاریخ سعی در محو کردن نام حضرتش داشتند پر آوازه گشت و دوست و دشمن را مجبور به اقرار به عظمت حضرتش واداشت.آنچنان که امروز پس از ۱۴۰۰ سال نویسنده ای مسیحی به نام جرج جرداق کتاب (الامام علي صوت العداله الانسانيه ) در ۵ جلد که از بهترین کتب عربی شناخته شده است در وصف آن حضرت به رشته نگارش در می آورد.
صفاتی و کمالاتی در حضرتش بود که دشمن نیز با وجود دشمنی نمی توانست از عظمت علی و کمالات حضرتش چشم بپوشد و ناخود آگاه دوستدار او می شد هر چند به خاطر اهداف دنیوی می خواستند علاقه به حضرتش را مخفی نگاه دارند و حتی سعی در از بین بردن نام علی کردند .همانطور که در زیارت جامعه کبیره آمده است
فبلغ الله بكم اشرف محل المكرمين و اعلى منازل المقربين و ارفع درجات المرسلين حيث لا يلحقه لاحق و لا يفوقه فائق و لا يسبقه سابق و لا يطمع فى ادراكه طامع حتى لا يبقى ملك مقرب و لا نبى مرسل و لا صديق و لا شهيد و لا عالم و لا جاهل و لا دنى و لا فاضل و لامؤمن صالح و لا فاجر طالح و لا جبار عنيد و لا شيطان مريد و لا خلق فيما بين ذلك شهيد الا عرفهم جلالة امركم و عظم خطركم و كبر شانكم و تمام نوركم و صدق مقاعدكم و ثبات مقامكم و شرف محلكم و منزلتكم عنده و كرامتكم عليه و خاصتكم لديه و قرب منزلتكم منه
خداى شما را به اشرف مقام‏اهل كرامت و عاليترين منزلت مقربان و رفيعترين درجات‏پيغمبران خود نايل گرداند همان بلند مقامى كه از سابقين ولا حقين كسى بدان نخواهد رسيد و فوق آن مرتبه احدى‏راه نيابد و ابدا پيشروى بدان پيش نرود و ابدا طمع نيل به‏آن مقام را هم كسى نكند تا آنجا كه هيچ ملك مقرب و نبى‏مرسل و هيچ صديق و شهيد و عالم و جاهل و پست و بلندو مؤمن صالح و فاجر طالح و جبار سركشى و هيچ ديوگمراه و خلقى بين آنها نيست جز آنكه خدا همه آنها را به‏جلالت قدر و عظمت‏ شما و بزرگوارى و مقام رفيع شما آگاه گردانيد و نور تام تمام و منزلتهاى نيكو و ثابت‏بودن‏مقام و شرافت رتبه و منزلت نزد خدا و كرامت مجد شمانزد حق و اختصاص و تقرب شما به حضرت احديت وعزت و كرامت‏شما نزد حق همه را بر تمام روشن ساخت
و همچنین در این فقره :
اتاكم الله ما لم يؤت احدا من العالمين طاطا كل شريف لشرفكم وبخع كل متكبر لطاعتكم و خضع كل جبار لفضلكم و ذل كل شى‏ء لكم
خدا به شما مقامى‏عطا كرد كه به احدى از اهل عالم عطا نكرد هر شخص باشرافتى پيش شرف مقام شما سر فرود آورد و هر سركش‏متكبرى به اطاعت‏شما سر نهاد و هر جبار گردن فرازى درمقابل فضل و كمال شما خاضع و همه چيز پيش شما فروتن‏گشت.
مانند عمر که خلافت را که پیامبر علی را برای آن منصوب کرده بود از علی گرفت و باعث شهادت دختر پیغمبرو پاره تن پیغمبر و همسر آن حضرت شد و آنچنان کینه و حسادتی نسبت به علی داشت که بعد از اینکه توسط ابولولو مجروح شد و در حال موت قرار گرفت و نزدیک به مرگ بود و فهمید که عده ای تصمیم گرفته اند بعد از مرگ او با علی بیعت کنند( بر این مبنا که بیعت با ابوبکرنیز ناگهانی انجام شده بود )بر منبر رفت و گفت :شنیده ام عده ای گفته اند می خواهیم بعد از عمر با فلانی بیعت کنیم.هر کس آنطور که ما با ابوبکر بیعت کردیم بخواهد بعد از مرگ من با فلانی (منظور او علی بود)همانطور بیعت کند هم بیعت کننده و هم بیعت شونده را بکشید.آری بیعت با ابوبکر امری ناگهانی بود اما خداوند ما را از شرش؟ حفظ کرد؟؟.

و ترکیب شورا را بعد از مرگ خود چنان چید که فقط یک نفر به خلافت برسد و او عثمان بود(و حضرت علی در خطبه شقشقیه به این موضوع اشاره کرده است).
همین عمر طبق کتب خود اهل سنت در طول خلافتش هنگامی که با علم بی پایان حضرت علی و قضاوتهای فوق بشری او مواجه می شد در موقعی که علی او را متوجه اشتباهاتش می کرد حداقل ۷۰ بار گفته است:لولا علی لهلک عمر اگر علی نبود عمر بر اثر اشتباهاتش هلاک شده بود.
و مانند معاویه که سالها به خاطر دنیایش با علی جنگید و یاران آن حضرت را کشت و به بیابانها تبعید کرد و لعن مولا علی را در خطبه های نماز سنت کرد که تا زمان خلیفه اموی عمر بن عبدالعزیز این رسم همچنان در جامعه اسلامی جاری بود و کودکان با سب علی و اهل بیت آن حضرت بزرگ می شدند و به دستور معاویه شیعیان علی در هر کجا که پیدا می شدند باید کشته می شدند اما همین معاویه با این حد از دشمنی با علی که در تاریخ دشمنی و کینه ای اینچنین کم نظیر است هنگامی که توصیفات آن حضرت را از زبان شیعیانش می شنید برای علی گریه می کرد.
در مدح تو ای مظهر اضداد چه گوییم بالاست مقام تو و گفتار قصیر است‏
با این که تویی پادشه عالم هستی کرباس تو را جامه و فرش تو حصیر است‏
ضرار بن ضمره از شیعیان حضرت علی است.
ابن ابی الحدید نقل می کند:
پس از شهادت امیرالمؤمنین علیه السلام در ملاقاتی که بین معاویه و ضرار رخ داد، معاویه به ضرار گفت: علی را برای من توصیف کن. ضرار از او خواست که او را معذور بدارد! معاویه نپذیرفت!

ضرار گفت: از علی چه بگویم؟ به خدا قسم او مردی قوی بود که تا آینده های دور را می دید، علم و دانش از اطراف او سرازیر و حکمت از جوانب او ریزش داشت، دارای معاشرتی نیکو و مصاحبتی سهل و آسان بود، غذای او خشن ( غیر لذیذ ) و لباس او ارزان قیمت، اشکی ریزان و تفکری طولانی داشت.
در میان ما مانند یکی از ما بود، هرگاه از او درخواستی داشتیم اجابت می نمود و اگر سکوت می کردیم ابتدا به سخن می فرمود و در عین حالی که به ما خیلی نزدیک بود، لیکن هیبتی عظیم از او در دل داشتیم و به علت عظمت او نمی توانستیم ابتدا به سخن نمائیم.

مساکین را دوست داشت و اهل دین را به خود نزدیک می نمود و گواهی می دهم که او را در بعضی مواقع عبادت دیدم در حالیکه شب پرده سیاه خود را بر همه جا گسترده بود و او در محراب عبادتش ایستاده، محاسن خود را به دست گرفته و مانند مار گزیده به خود می پیچید و حزن آلود می گریست و می گفت: « ای دنیا، ای دنیا از من دور شو! آیا متعرض من می شوی؟ یا به سوی من اشتیاق داری؟ نه زمان، زمان تو نیست، هیهات ( من از تو خیلی دورم ) برو و دیگری را بفریب! من نیازی به تو ندارم قطعا من تو را سه طلاقه نموده ام که رجوعی در آن نیست!!!
زندگی تو کوتاه و اهمیت تو کم و آرزوی تو پست و ناچیز است!! آه از کمی زاد و توشه و طول راه و دوری سفر و عظمت و اهمیت محلی که باید وارد شد!!»

سخن ضرار که به اين جا رسيد: معاويه گريست و گفت: کافي است به خدا علي، عليه السلام، چنين بود که گفتي خدا ابوالحسن، عليه السلام، را رحمت کند.

قاموس الرجال ج 5 ص 538 به نقل از نهج البلاغه ابن ابی الحدید 18/225 و مروج الذهب 2/222
و یا این حکایت
مردی دنیا پرست منافق نزد معاویه آمد و گفت: از نظر والاترین مردمان به سوی تو آمده ام، یعنی علی. معاویه گفت: خاک بر سر تو با کلامی که می گویی علی کسی است که اگر صاحب دو انبار کاه و طلا باشد، ابتدا انبار طلا را در راه خدا صرف می کند و سپس انبار کاه را.

و در جای دیگر می گوید :سابقه فضل علی در اسلام و قرابت او با رسول خدا را هرگز انکار نمی کنم.
و این هم سخن عده ای از اندیشمندان معاصر جهان در وصف مولای دو عالم علی :

جبران خلیل جبران
که از علمای بزرگ مسیحیت، مرد هنر و صاحب ذوق بدیعی است لب به ستایش علی گشوده و چنین می گوید:" به عقیده من علی بن ابیطالب ( پس از پیامبر) نخستین مرد از قوم عرب است که وجودش، همه فضائل کامل بودن را در قوم خویش دمید و آهنگ آن را به گوش مردمی رسانید که پیش از آن مانند آن را نشنیده بودند و در بین تاریکی های جاهلیت از روش روشن او متحیر ماندند؛ پس کسی که طریق علی را پسندید به فطرت سلیم بازگشت و آن که از باب خصومت وارد شد جاهیلت را ترجیح داد."جبران معتقد بود که:" دو طایفه شیفته روش علی بودند یکی خردمندان پاکدل و دیگری نیکو سرشتان با ذوق، علی بن ابیطالب شهید عظمت خویش گشت او از دنیا رفت در حالی که نماز بر زبانش جاری و دلش از شوق خدا لبریز بود. مردم عرب، حقیقت مقام او را درک نکردند تا گروهی از مردم کشور همسایه آنها( ایران) برخاسته، این گوهر گرانبها را از سنگ تشخیص داده و او را شناختند."
جبران اضافه می کند که:" علی (ع) مانند پیغمبران درگذشت، مقام و شأن او در بصیرت و بینایی چون پیغمبران، مختص شهر، بلد، قوم، زمان و مکان نبوده و شخصیتی بین المللی داشت."
جبران همیشه نام علی (ع) را در مجالس خاص و عام به زبان می آورد، تعظیم می کرد و می گفت علی از جهان رفت درحالی که هنوز رسالتش را به کمال، تبلیغ نکرده بود.

شبلی شمیل(ماتریالیست معروف و از پیشتازان مکتب مادیگری)
دانشمندی است که در سال 1335 هجری درگذشت، وی شاگرد برجسته مکتب داروین بود و نخستین کسی است که نظریه" قوه" را در شرق منتشر کرد سپس برخلاف مکتب استاد خود که فردی الهی بود، به انکار مقدسات و جهان ماوراء طبیعت برخاست وتا لحظه مرگ از مکتب مادیگری پیروی نمود.وی با اصراری که در انکار توحید داشت، در برابر شخصیت علی ( ع) سرتعظیم فرود آورده و در مورد او چنین می گوید:علی بزرگ بزرگان جهان، یگانه نسخه ی منحصر به فردی است که نه در گذشته و حال و نه شرق وغرب جهان نمونه ای مانند او ندیده است.

میخائیل نعیمه
که از دانشمندان مسیحی است در مقدمه ای که بر کتاب " صوت العدالة الانسانیة" نوشته درباره حضرت علی (ع) چنین می گوید:" پهلوانی امام( ع) تنها در میدان جنگ نبود بلکه او در روشن بینی، پاکدلی، بلاغت، سحر بیان، اخلاق فاضله، شور ایمان، بلندی همت، یاری ستمدیدگان و ناامیدان، متابعت حق و راستی و بالجمله در همه صفات پهلوان بود. اگر چه مدت زیادی از حضور او گذشته، اما هر گاه بخواهیم بنیاد زندگی نیکو و سعادتمندی را بگذاریم باید به روش او رجوع کرده و دستور و نقشه را از او بگیریم."- " جرج جرداق"مسیحی، نویسنده معروف لبنانی در کتاب " صوت العدالة الانسانیة " درباره علی ( ع) چنین می نویسد: ای دنیا چه می شد اگر همه نیروهایت را در هم می فشردی و دوباره شخصیتی مانند علی با آن عقل، قلب ، زبان و شمشیر نمودار می کردی؟"

کارلایل
فیلسوف و مورخ انگلیسی، هر گاه به نام علی (ع) می رسید بزرگی علی چنان او را به وجد می آورد و نیروی عظمت آن حضرت چنان تحریکش می کرد که از بحث علمی بیرون می شد و بی اختیار شروع به مدیحه سرایی او می کرد، او درباره علی چنین می گوید: " ما نمی توانیم علی را دوست نداشته باشیم و به وی عشق نورزیم زیرا هر چه خوبی هست که ما آن را دوست داریم همه در علی جمع است. او جوانمرد شریف و بزرگواری بود که دلش سرشار از مهر و عطوفت و دلیری بود، از بشر شجاع تر، اما شجاعتش آمیخته با مهر و عطوفت و لطف و احسان بود.پیش از رحلت خود درباره قاتلش از او نظر خواستند، فرمود: اگر زنده ماندم خود می دانم چه کنم و اگر درگذشتم اختیار با شماست، اگر می خواهید او را قصاص کنید یک ضربت بیشتر به او نزنید و اگر عفو کنید به تقوا نزدیک تر است."

لامنس
یک کشیش بلژیکی است که در زبان عربی و تاریخ عرب مهارت داشت. او درباره علی (ع) می گوید:" برای عظمت علی این بس که تمام اخبار و تواریخ علمی اسلامی از او سرچشمه می گیرد. او حافظه و قوه شگفت انگیزی داشت. علمای اسلام از مخالف و موافق، از دوست و دشمن مفتخرند که گفتار خود را به علی مستند دارند چرا که گفتار او حجیت قطعی داشت، او باب مدینه علم بود و با روح کلی پیوستگی تام داشت.
مادام دیالافوا
مادام دیالافوا در مقام تعریف حضرت علی (ع) چنین می نویسد:" احترام علی (ع) در نزد شیعه به منتها درجه است و حقاً هم باید این طور باشد زیرا این مرد بزرگ علاوه بر جنگ ها و فداکاری هایی که برای پیشرفت اسلام کرد، در دانش، فضائل ، عدالت و صفات نیک بی نظیر بود و نسلی پاک و مقدس نیزاز خود باقی گذارد. فرزندانش نیز از او پیروی کردند و برای پیشرفت مذهب اسلام مظلومانه تن به شهادت دادند. علی(ع) کسی است که در قضاوت به منتها درجه عدالت رفتار می کرد و در اجرای قوانین الهی اصرار و پافشاری داشت. علی کسی است که اعمال و رفتارش نسبت به مسلمانان منصفانه بود، او کسی است که تهدید و نویدش قطعی بود. در ادامه این بحث می گوید:" چشمان من گریه کنید، اشک های خود را با آه و ناله من مخلوط نمایید و برای اولاد پیامبر که مظلومانه شهید شدند، عزاداری کنید.

پطروشفسکی

ایلیا پاولیچ پطروشفسکی (استاد تاریخ دانشگاه لنینگراد): علی پرورده محمد (ص) و عمیقا به وی و امر اسلام وفادار بود. تا سرحد شور و عشق پایبند دین بود. صادق و راستکار بود. درامور اخلاقی بسیار خرده گیر بود و ازنامجویی و مال پرستی به دور و بی شک هم مردی سلحشور و هم شاعر و هم تمام صفات لازمه اولیاء خدا در وجودش جمع بود.

امام شافعی (پیشوای اهل سنت) : اگر علی خود را آنطور که بود نشان می داد، مردم جهان همه در برابرش سر سجده بر زمین می گذاشتند.و این سخن ما را به یاد حدیث پیامبر می اندازد که در کتب اهل سنت هم آمده است:

سوگند به آن خدايي که جان من در دست قدرت اوست، اگر نبود اين که گروهي از امت من تو را مثل نصاري که عيسي را به خدايي اشتباه گرفتند، غلو کنند در مورد فضايل و مناقب تو، مطالبي مي گفتم که تمام مسلمانان خاک زير پاي تو را توتياي چشم خود مي کردند .

مسند احمد حنبل به نقل شرح ابن ابي الحديد، ج 9، ص 168.

ابن ابی الحدید : داوری و حکمیت علی هنوز هم زبانزد همه ی اهل عدل و انصاف در سرتاسر جهان است.

عمر بن عبدالعزیز (خلیفه سلسله بنی امیه) : زاهدتر از علی بن ابیطالب جهان به خود ندیده است.

شیخ الرئیس ابوعلی حسین بن عبدالله ابن سینا (بزرگ مرد حکمت و فلسفه) : علی (ع) در میان مردم، بسان معقول است در میان محسوس. او انسانی است خداگونه.

ابوالعلاء معری (فیلسوف و شاعر نابینای جهان عرب که در اسلام او شبهه دارند) : در روزگار، دو شفق و دو فجر بر خون دو شهید، علی و فرزندش حسین دو شاهد خونینند.

و بی شک نقش نگین انگشتر سلیمان که با آن تمام جن و انس و حیوان و آب و باد و خاک مطیع او شدند محمد رسول الله وعلی ولی الله بود.

وحدت وجود و توحید

mahhboob — Sat, 14 Jun 2008 12:07:18 GMT

                چیست توحید خدا آموختن                      خویشتن را پیش واحد سوختن
               گر همی‌خواهی که بفروزی چو روز         هستی همچون شب خود را بسوز
              هستیت در هست آن هستی‌نواز                     همچو مس در کیمیا اندر گداز
                      مثنوی معنوی

اولین رسالتی که همه پیامبران بعد از رسیدن به پیامبری مامور به ابلاغ آن بوده اند توحید خداوند متعال بوده است و هدف پیامبران از تبلیغ و هدایت انسانها و نهایت سیر و سلوک و در واقع هدف غایی از آفرینش انسان توسط خداوند نیز توحید است .اما همانطور که دو نوع وحدت وجود داریم دو نوع توحید داریم.توحید نظری و توحید عملی.در وحدت شهود انسان با چشم دل مشاهده می کند که در تمام عالم یک وجود بیش نیست و همه عالم محل ظهور حضرت حق است و وقتی انسان با چشم دل به این مشاهده نائل شد و حضرت دوست را بی هیچ حجابی در تمام تجلیاتش مشاهده کرد مست و بیخود از زیبایی او می شود و فانی در حضرتش می شود و مانند حلاج وار فریاد انا الحق سر می دهد.توحید حقیقی نیز در واقع امری جز وحدت وجود نیست.در اینجا نیز دو توحید وجود دارد .توحید نظری و توحید عملی.توحید نظری به واقع نخستین مرحله از خداشناسی است که هر انسان مومنی ابتدائا با دلایل عقلی به آن می رسد.اما یک نوع توحید دیگر نیز وجود دارد و آن همان هدف خداوند است از فرستادن تمام پیامبران به زمین و آن رساندن انسان به توحید عملی و در واقع رساندن انسان به معرفت خداوند است.وحدت وجود مساوی توحید است و توحید مساوی معرفت خداوند است .توحید حقیقی یعنی اینکه نه تنها بدانیم بلکه ببینیم که در سرتاسر ملک هستی یک وجود بیش نیست که یکی هست و هیچ نیست جز او وحده لا اله الا هو .و در این میان حتی خویشتن خویش را نیز نبینیم .تنها او را ببینیم و بس.و در رسیدن به این بالاترین قله معرفت انسانی دانستن تنها کافی نیست بلکه باید دید و رسید و بلکه تنها با شهود می توان به آن رسید.هر یک از این دو نوع توحید خود بر سه قسم است.توحید افعالی که معنای آن در توحید نظری اینگونه است که تمام حرکاتی و افعالی که در جهان انجام می شود به اذن و اراده حضرت حق است و در توحید عملی عارفانی که این مقامان عظیم را طی کرده اند گفته اند ما در مقام توحید فعلی دیدیم که تمام حرکات و کارها و فعلهای جهان را یک نفر انجام می دهد و او حضرت دوست است و جز او همه هیچ کاره اند و همگان تابع فعل و اراده او هستند لا موثر فی الوجود الا الله و و جز او موثری در عالم وجود نیست و و این است معنای لا حول و لا قوة الا بالله .مرحله بعدی که عرفا در سیر خود به سوی حضرت حق بدان می رسند توحید صفاتی و اسمائی است.در توحید نظری به این قسم از توحید گفته شده که صفات حق عین ذات حضرتش می باشند و در توحید عملی عرفای شامخ می بینند که هیچ فعل و صفت وجودی در عالم وجود ندارد مگر اینکه تنها خداوند است که به آن صفت و اسم ظهور پیدا کرده است.در این مرحله از سیر و سلوک عارف میبیند که تنها حی و زنده عالم خداست و تنها قائم و قیوم عالم خداست و تنها رازق و مدبر و خالق و ملک رحیم و رحمن و مالک و صانع عالم و قادر عالم فقط و فقط اوست و بس و هیچ کس جز او نیست که این صفات در او ظهور پیدا کرده باشد و تنها اوست که این صفات را دارد .در مرحله توحید فعلی عارف تمام افعال را از آن خدا می بیند و دیگر هیچ فعلی از خودش و دیگران مشاهده نمی کند مگر اینکه ید قدرت الهی را در آن می بیند و در مرحله توحید صفاتی و اسمائی عارف تمام اسماء و صفات حسنی را از آن خدا می بیند و بس.سالک در هز یک از این مراحل سیر و سلوک قسمتی از هستی و وجود خویش را فانی در حضرت یار می بیند و سرانجام عارف سالک به آخرین و بالاترین قله معرفت دست پیدا می کند .در این مرحله که در توحید نظری آن را اینگونه بیان می کینم که ذات خداست که عالم را پدید آورده است و او تنها یکی است و بس.عارف در توحید عملی در این مرحله تنها و تنها یک وجود در سراسر عالم می بیند و بس.و بهتر بگوییم سالکی نیست که یک ببیند یا دو. بلکه او وجودش را فدای وجود حقه حقیقیه حضرت دوست کرده است .این مقام همان مقام فناء در حضرت حق است و حضرت حق در این مرحله بر سالک تجلی ذاتی می کند و سالک در این مرحله فانی می شود به بقای حق.و در حقیقت سالکی در این مرحله نیست .خداست که بوده هست و خواهد بود.خداست که خود را می شناخته و می شناسد.زیرا ذات حق برتر و عظیم تر و اعلی تر از آن است که هیچ کس جز او بتواند او را بشناسد.وسالک خود را نیز گم می کند و تنها و تنها وجود نامتناهی حضرت حق است که بوده و خواهد بود.و وجود متناهی سالک فانی در وجود حقیقی می شود .و اصلا وقتی آن ذات نامتناهی تجلی کند چه وجودی می تواند در مقابل جلوات ذاتی او خودنمایی کند و اصلا در مقابل وجود حضرتش کدام وجود را نای دم زدن و انا گفتن است .

در حقیقت در سفر سیر و سلوک سالک راه حق به سوی خدا سالک پروانه وار و عاشقانه گرد شمع وجود حضرت دوست پرواز می کند و آنقدر در آتش عشق او می سوزد تا اینکه دیگر اثری از او نمی ماند بلکه تنها شمع می ماند و بس.و اینچنین شد که قصه عشق شمع و پروانه حدیث هر مجلس شد.آری

آنکه شد هم بی خبر هم بی اثر از میان جمله او دارد خبر

مولانا در مثنوی معنوی در داستان زیبایی به مقام فنا اشاره می کند و بیان می کند اصلا تا انسان از خود تهی نشود به دیدار حق نخواهد رسید و دیدار حق چیزی جز فنای در ذات حضرت او نیست چرا که او غیور است و غیرت الهی اقتضا می کند که هیچ وجودی جز وجود خود را باقی نگذارد.

آن یکی آمد در یاری بزد                                  گفت یارش کیستی ای معتمد
گفت من گفتش برو هنگام نیست                       بر چنین خوانی مقام خام نیست
خام را جز آتش هجر و فراق                          کی پزد کی وا رهاند از نفاق
رفت آن مسکین و سالی در سفر                      در فراق دوست سوزید از شرر
پخته گشت آن سوخته پس باز گشت                    باز گرد خانه‌ی همباز گشت
حلقه زد بر در بصد ترس و ادب                       تا بنجهد بی‌ادب لفظی ز لب
بانگ زد یارش که بر در کیست آن                  گفت بر در هم توی ای دلستان
گفت اکنون چون منی ای من در آ                     نیست گنجایی دو من را در سرا
نیست سوزن را سر رشته‌ی دوتا                   چونک یکتایی درین سوزن درا
گفت یارش کاندر آ ای جمله من                      نی مخالف چون گل و خار چمن

سالک در این حال محو و فانی در دیدار حضرت حق می شود .حضرت سید هاشم حداد استاد عرفان علامه سید محمد حسین حسینی تهرانی که در عظمت او همین بس که علامه تهرانی در وصف او کتاب روح مجرد را به رشته نگارش در آورده است در بیانی شگفت در کتاب روح مجرد می فرمایند :مقام فناء همان مقامی است که تمام پیامبران مامور رساندن و هدایت انسانها به آن بوده اند.آری مقام فناء همان رسیدن به سر توحید است.همان رسیدن به رمز سوره توحید است.همان رسیدن به بطن آیه قل هو الله احد است.و به همین خاطر است که سوره توحید اینقدر با عظمت شمرده شده و 3 بار خواندن آن مساوی با خواندن کل قرآن شمرده شده است .و رسیدن به سر توحید همان رسیدن به رمز آیة الکرسی است که پیامبر آنرا ارجمندترین آیه قران معرفی کرده است .همان رسیدن به سر الله لا اله الا هو است.و رسیدن به مقام توحید اعلی درجه معرفت و مقامات الهی و انسانی است اگر انسان توفیق راهیابی به این مقام شریف را پیدا کند. و اگر حضرت حق صلاح بداند بعد از فنای سالک در حضرتش بار دیگر وجودی دیگر سالک را می بخشد و او را مامور هدایت خلق می کند و این سالک در این مرحله مظهر اسمی کلی یا اسمائی کلی از حضرت دوست می شود و خداوند از طریق او با آن صفت در عالم تجلی می کند .اگر مظهر اسم رزاق خداوند شود خداوند رزق تمام عالمیان را از طریق او به عالم می رساند و اگر مظهر اسم رحمن شود خداوند باران رحمت خود را از طریق او در عالم فرو می بارد و این سالک که از مقام فنا بازگشته و به اصطلاح عرفا به مقام بقاء بعد از فناء رسیده آینه ای می شود که خداوند از طریق او جلوه ای از جمال خود را در عالم رخ می گشاید .هر چند همه عالم آینه ای است که جمال حق در آن منعکس است اما این ولی خدا هر لحظه در آینه وجود خود جلوه ای تازه از جمال خدا از صفات و اسماء نیکوی او را در عالم می گستراند و آینه های دیگر از طریق اوست که جمال خدا را در خود ظاهر می کنند. در پایان این شعر زیبا را به آنان که در عالم وجود جز رخ یار ندیدند تقدیم می کنم:

                                                 مردان خدا پرده ي پندار دريدند
                                يعني همه جا غير رخ يار نديدند

                                هر دست که دادند همان دست گرفتند
                                هر نکته که گفتند همان نکته شنيدند

                                يک طايفه را بهر مکافات سرشتند
                                يک سلسله را بهر ملاقات گزيدند

                               جمعي به در پير خرابات خرابند
                               قومي به بر شيخ مناجات مريدند

                              يک فرقه به عشرت در کاشانه گشادند
                              يک زمره به حسرت سر انگشت گزيدند

                             يک جمع نکوشيده رسيدند به مقصد
                             يک قوم دويدند و به مقصد نرسيدند

                            فرياد که در رهگذر آدم خاکي
                            بس دانه فشاندند و بسي دام تنيدند

                            همت طلب از باطن پيران سحرخيز
                            زيرا که يکي را ز دو عالم طلبيدند

                           زنهار مزن دست به دامان گروهي
                           کز حق ببريدند و به باطل گرويدند

                          چون خلق در آيند به بازار حقيقت
                          ترسم نفروشند متاعي که خريدند

وحدت وجود و وحدت شهود

mahhboob — Sun, 01 Jun 2008 05:17:18 GMT

وقتی صحبت از وحدت وجود می کنیم انسان به این نتیجه می رسد همه عالم سرتاسر جمال محبوب ازلی است.اما باید بدانیم این وحدت خود بر دو نوع است :وحدت وجود نظری و وحدت وجود شهودی.وحدت وجود نظری را با چشم عقل می بینیم و وحدت وجود شهودی را با چشم دل.در وحدت وجود نظری که ملاصدرا به بهترین وجهی از عهده تبیین آن برآمده است انسان ابتدا اشیاء و حدود و تعینات آنها را می بیند و بعد به آنها به عنوان گوشه ای از جمال محبوب ازلی می نگرد اما در وحدت وجود شهودی انسان و ولی خدا همو که افتخار راهیابی به مقام عظمای فناء را پیدا کرده است ابتدا در نگاه به هر شیئی خدا را با چشم دل می بیند و بعد آن شی ء به ما هو شی ء را می نگرد همانطور که مولا علی در شهر علم پیامبر وقتی شخصی از او پرسید آیا خدا را می بینی و مولا جواب داد : من اصلا خدایی‏ را که ندیده باشم ، عبادت نکرده‏ام ! بعد برای اینکه او خیال نکند منظور ، دیدن خدا با چشم است که خدا در یک ( جائی ) قرار گرفته باشد ، فرمود : « لا تراه العیون بمشاهدش العیان ، و لکن تدرکه القلوب بحقائق الایمان » ( 2 ) او با چشم سر دیده نمی شود اما قلبهای مومن با حقیقت ایمان او را مشاهده می کنند.با چشم سر ، او را ندیده‏ام ولی با چشم دل دیده‏ام ، شهودش کرده‏ام . هر شیئی به تعداد عوالم وجودی وجودهایی دارد .یعنی هر شیئ یک وجود ناسوتی و دنیوی دارد و یک وجود ملکوتی و یک وجود جبروتی و یک وجود لاهوتی و الهی دارد.و اساسا سیر و سلوک انسان برای طی کردن این عوالم وجودی و رسیدن به عالم اله و لاهوت یا همان رسیدن به مقام فناء در حضرت حق در عالم لاهوت می باشد و انسان در هر مرحله از سلوک می تواند به اشیاء از نظر گاه عالمی دیگر بنگرد تا آنجا که به علت العلل همه اشیاء که عالم لاهوت و حضرت حق است برسد .یک انسان سالک در عالم جبروت اشیاء را از سه منظر ناسوت و ملکوت و جبروت می نگرد .و هر یک از این عوالم را چشمی است مخصوص و جدای از عوالم دیگر تا آن زمان که چشم انسان به عالم لاهوت باز شود و محو جمال شاهد و مشهود ازلی شود.و تنها در عالم لاهوت است که انسان می تواند خدا را بی هیچ حجابی ملکی و دنیوی یا ملکوتی و جبروتی که در روایات به حجب نورانی تفسیر شده اند بنگرد مانند مناجات شعبانیه که عوالم ملکوت و جبروت را به حجب نورانی تعبیر کرده است :

الهی هب لی کمال الانقطاع اليک ، و انر ابصار قلوبنا بضياء نظرها اليک ، حتی تخرق ابصار القلوب حجب النور ، فتصل الی معدن العظمة ، و تصير اروحنا معلقة بعز قدسک

بارالها! مرتبه و موهبتی از کمال را بر من ببخشای که ( به مقام شامخ ) انقطاع دست يابم ، و ديدگان دل های ما را به نور ديدارت روشن گردان تا آنجا که ديدگان و بصيرت دل ، حجاب های مانع نور را پاره کنند ، و به معدن عظمت واصل
گردند ، و روح و جان ما( تنها و تنها ) به پيشگاه مقدس تو تعلق و وابستگی بيابند ، و به مقام قدس تو بياويزند.

و حضرت سید الشهداء نیز همین تعبیر را در مناجات عرفه دارند .و عالم لاهوت در این مناجات به معدن عظمت تعبیر شده است.

و به همین علت است که دعای اللهم ارنی الاشیاء کما هی » یکی از دعاهای مکرر ائمه معصومین علیهم السلام است .زیرا حقیقت و باطن همه اشیاء حضرت دوست است و اگر انسان بتواند به مقام عظمای فناء برسد این حقیقت را به عینه مشاهده خواهد کرد.که لا هو الا هو .

انسان در مرحله اول با عقل خود به وحدت وجود می رسد زیرا وجود است که سراسر عالم را فرا گرفته اما این وجود خود دارای مراتبی مختلف است اما با این حال تمام آن مراتب هر کدام یک مرتبه هستند از مراتب شاهد ازلی .اگر بخواهم این بحث را با یک مثال توضیح دهم اینگونه می شود شما یک نور بسیار شدید را که از یک پروژکتور می تابد در نظر بگیرید .هرچه از این پروژکتور دورتر می شویم نور آن ضعیفتر می شود و تمام نورهایی که در فاصله دور از پروژکتور هستند منشآ ان و علت آن همان پروژکتور می باشد اگر چه نسبت به نور اصلی آن بسیار ضعیفتر هستند و خداوند هم همین گونه در عالم تجلی کرده است و تمام موجودات وجودی جز خدا ندارند اگرچه درجه وجودی آنها و نور وجودشان ضعیف باشد.اما نور حقیقی عالم تنها خداست .انسان با عقل خوبش می فهمد که همه عوالم جلوه هایی است از جمال محبوب ازلی اما با سیر و سلوک و رسیدن به مقام عظمای فناء این حقیقت را نه فقط با عقل می فهمد بلکه آنرا مشاهده هم خواهد کرد. البته در این مقام انسان وقتی از مستی محو شدن در دیدار جمال حضرت دوست به هوشیاری دیدن خود برسد باز هم می تواند اشیاء را از آن نظر که شی ء هستند بنگرد و البته آن خود نیز لطفی دارد زیرا کسی جز حضرت دوست نیست که اینچنین در آن شی ء خو را جلوه گر ساخته است.

الهی هر بار در این عالم زیبایی خیره کننده دیدم عاشقش شدم و حال فهمیدم که تو بودی همه آن زیباییها پس چگونه عاشق تو نباشم .

الهی آنقدر وصف خوبیها و جمال و کمال تو را شنیدم که ندیده عاشقت شدم اگر ببینمت چون خواهم شد و البته تویی تنها دیده شده.

خدایا به ما چشم عقل دادی تا با آن تو را شناختم و به کمال و عظمت و جمال بی مانندت که در این عالم آن را جلوه گر ساختی پی بردم پس بار دیگر بر من رحمت آور و چشم دل نیز عطا فرما تا با آن آنچه را می دانم ببینم.

الهی تو زیباترین زیباها هستی و بلکه هر زیبایی تو هستی و مرا هم با فطرت عشق به زیبایی آفریدی حال چگونه عاشقت نباشم.

الهی تمام عالم از جاندار و بی جان به مفاد ما من شی ء الا یسبح بحمده فریاد عشق تو را سر می دهند پس اگر من عاشق تو نباشم بسیار ناچیزم.

الهی دندان دادی نان دادی دل دادی عشق بده .

وحدت وجود و انسان کامل (2)

mahhboob — Mon, 28 Apr 2008 12:03:18 GMT

شاهی که به اسرار جهان دانا بود
از رتبه به کل ما سوا مولا بود
شب ها به خرابه ها ز روی شفقت
همدم به جذامیان نابینا بود
***
دانی ز چه عید باستان می خندد
بر روی جهانیان جهان می خندد
بنشست علی جای نبی در نوروز
زین مژده زمین و آسمان می خندد
***
در خم غدیر کز خدای ازلی
رفت آن همه تأکید به تعیین ولی
دانی چه نتیجه کشف شد از اسلام
مقصود علی بود و تولاّی علی
***
سلطان سریر لامکان است علی
مولا و امیر انس و جان است علی
آگه ز علوم کن فکان شیر خدا
ممدوح همه خلق جهان است علی
***
ای سّر خفی نور جلی ادرکنی
سّر صمد لم یزلی ادرکنی
مولای فقیران شه مردان الغوث
یا پیر دخیل یا علی ادرکنی
***
ای شیر خدا شاه ولایت مددی
ای بحر ِسخا کان ِعنایت مددی
در وادی بی کفایتی حیرانم
ای صاحب رتبه کفایت مددی
***
یا شاه نجف ببین من حیران را
محروم مران ز درگهت مهمان را
ای شاه تو میزبان خوان فلکی
اطعام کن این گدای سرگردان را
***
حقا که علی بود بحق مظهر ذات
زیرا که ز حق ظاهر ازو گشت صفات
چون ذات و صفات عین یکدیگر شد
اظهار صفات، ذات را کرد اثبات
***
هر کس زمحبّان شهنشاه ولی است
ز اصحاب یمین به حکم برهان جلی است
باشد علی و یمین مطابق به عدد
اصحاب یمین محقّق احباب علی است
***
در مخزن لایموت و دُر دانه علی است
در کون و مکان امیر فرزانه علی است
در کعبه ظهور کرد تا بر همه کس
معلوم شود که صاحب خانه علی است
***
در کعبه و در کنشت موجود علی است
عالم همه طالبنند و مقصود علی است
نیک ار نگری حقیقت اشیا را
ز آئینه کاینات مشهود علی است
***
من دیده به احسان علی دارم و بس
سر در خط فرمان علی دارم و بس
هر کس زده دست خود به دامان کسی
من دست به دامان علی دارم و بس

مطلع سخن را با شعری در مدح علی از محب علی صغیر اصفهانی شروع کردم و چه شرفی و سعادتی بالاتر از حب علی که پیامبر طبق احادیث متواتر در کتب شیعه و سنی به علی فرمود :ای علی تو را دوست نمی دارد مگر مومن و دشمنت نمی دارد مگر منافق.گویند که نامه را باید با نام خدا آغاز کرد اما مظهر تام حضرت حق در عالم وجود علی است و آنگاه که نامه با یاد علی آغاز شود مانند این است که با یاد خدا آغاز شده باشد وقتی که خداوند در برگی کوچک از یک درخت ظهور کرده است که

برگ درختان سبز در نظر هوشیار هر ورقش دفتری است معرفت کردگار

سنریهم آیاتنا فی‏الآفاق و فی انفسهم حتی یتبین انه الحق فصلت ۵۳

آیات و نشانه ها و مظاهر خود را در آفاق و عالم و همچنین در نفس هایشان قرار دادیم تا بر ایشان مشخص شود که حقی و حقیقتی و وجودی حقیقی جز او نیست

پس چگونه یاد مظهر تامه و کامل اسماء و صفات او یاد او نباشد .همان که

ها علی بشر کیف بشر ربه فیه تجلی و ظهر

آیا علی بشر است؟؟؟آری علی بشر نیست.اگر هست پس چگونه بشری است که پروردگارش در او تجلی کرده است و ظاهر شده است.

اين بار درباره فرق انسان کامل و اولياء ديگر خداوند بحث مي کنم.در يکي از حکايت هايي که درباره اولين ديدار حضرت شمس تبريزي و مولانا گفته شده گويند مولانا سوار بر استر از محل درس بر مي گشت که شمس در ميان بازار جلوي او را گرفت و گفت سؤالي دارم.مولانا گفت مطرح کن.شمس پرسيد بايزيد بالاتر بود يا محمد.مولانا پاسخ داد محمد.شمس آنگاه گفت پس به چه علت بايزيد فرياد اناالحق سر داد و محمد هيچگاه اين نگفت.مولانا جواب داد .بايزيد را جرعه اي از شراب عشق دادند دامن از دست بشد و مست شد و بيخودانه فرياد اناالحق سرداد.اما درياي وجود محمد آنقدر عظمت داشت و بي انتها بود که هر چند پياله که از شراب عشق و جمال ازلي بر آن وجود مقدس می ريختند دریای وجودش به خروش می آمد اما لبریز نمی شد و دریا صفت باز هم از سرچشمه عشق ازل آب حیات می طلبید و در عين مستي ندا مي کرد با حق که : رب زدني علما يعني اي خدا باز هم از باران بي منتهاي عشق و جمال بي منتهايت بر من ببار

و شمس با شنيدن اين پاسخ نعره اي زد و سماع آغاز کرد(البته شمس از این راز قبل از مولانا مطلع بود اما خواست تا آن را از زبان دیگری بشنود که سخن دیگری آن هم دوست شنیدن فرق است تا سخن خود شنیدن .)و اين است يکي از فرق هاي انسان کامل و ديگر اولياء.حضرت محي الدين عربي مي گويد در اين عالم تنها کسي که توانست به مقام عبوديت برسد انسان کامل بوده و هست و ديگران جز قطره اي از دریا از آن بهره مند نيستند.و اين همان معناي داستان معراج است که در سوره اسري آمده است

سبحان الذي اسري بعبده ليلا من المسجد الحرام الي المسجد الاقصي الذي بارکنا حوله لنريه من آياتنا

پاک و منزه است آن خدايي که بنده اش را شبي از مسجد الحرام تا مسجد الاقصي سير داد که اطرافش را مبارک کرده ايم تا به او آياتمان را نشان دهيم

و همان معناي ذکر تشهد است که اشهد أن محمدا عبده و رسوله

محي الدين در ادامه مي گويد بايزيد ورود به مقام عبوديت محمد را از خدا در خواست کرد پس به اندازه قطره اي به او عطا کردند و بايزيد نتوانست عظمت آن مقام را تاب بياورد وسوخت. اما من ادب به خرج دادم و آن مقام عظیم را نخواستم(به عبارتی کار را به خدا سپردم زیرا صلاح مملکت خویش خسروان دانند).پس به اندازه قطره اي از دريا از آن مقام به من اعطا کردند .پس نسوختم اما نزديک بود در تجلی عظیم آن مقام بسوزم.و ای محمد ای رسول خدا

چه ثنا گويم اي یاور هفتاد و دو ملت که خدا گفت ثنايت تو چه محتاج ثنايي

آري محمد و انسان ها ي کامل از نسل او همان ها هستند که

ز احمد تا احد يک ميم فرق است همه عالم در آن يک ميم غرق است

که عرفا به آن میم دایره انسان کامل لقب داده اند که تمام عوالم وجودی از ملک تا ملکوت را داراست.

پس انسان کامل آن انساني که شأني از شئون و عالمي از عوالم وجودي او را ديگر عوالم و شئون آنها غافل نمي کند.و در هر عالم شأن و ادب آن عالم را در قبال حضرت حق حفظ مي کند.و در حالي که در عالم لاهوت در مشاهده حضرت حق مست ديدار و از خود بيخود است اما با اين حال در عالم ناسوت و دنيا باز هم مي گويد

قل هو الله الصمد

و مانند حلاج دامن از دست نمي دهد و فرياد اناالحق سر نمي دهد

هرچند گاهی جذبات الهی گاهی آنقدر بر انسان کامل شدت می گیرد که از وجود ناسوتی خویش بالکل بیرون می رود نه اینکه در این وجود بماند و فریاد انا الحق سر دهد.مانند آنچه از چهارده معصوم در حال نماز نقل کرده اند چنانچه امام صادق در نماز آنقدر آیه ایاک نعبد و ایاک نستعین را بر زبان راند تا بیهوش بر زمین افتاد و یا اینکه خانه امام سجاد در آتش سوخت اما آن امام همام آنچنان در مناجات حضرت حق غرقه بود که متوجه نشد.در آن حال دیگر انسان کامل در این عالم و در هیچ عالمی نیست بلکه با تمام وجود خویش در نزد حضرت حق است و اگر وجودی در این عالم دارد فقط وجود جسمانی است نه آن وجود روحانی چنانچه رسول خدا در حدیث می فرماید:

لی مع الله وقت لا یسعنی فیه ملک مقرب و لا نبی مرسل

مرا با خدا وقت و ساعتی است که هیچ ملک مقربی و نبی مرسلی تاب آن نیاورد و با من در آن شریک نیست

و انسان کامل آن انساني است که در عين مستي هوشيار است و در عين هوشياري مست ديدار جمال آن صياد ازلي است.و اين مقام تنها از آن محمد و اهل بيت پاک اوست.همانطور که امام صادق در حديثي بيان کرده اند:

کلنا نور واحد .اولنا محمد .اوسطنا محمد و آخرنا محمد

ما اهل بيت از يک نوريم.اول ما محمد بود .اوسط ما هم محمد است و آخرين ما هم محمد است و همه ما محمد صفتيم.

همانها که خداوند در قرآن خبر از عصمت آنها داده است:

انما يريد الله ليذهب عنک الرجس اهل البيت و يطهرکم تطيرا

و تمامي مفسران اذعان دارند که اين آيه در مورد علي و فاطمه و حسن و حسين نازل شده است و طبق حديث متواتر کساء که از طريق شيعه و سني روايت شده و حديث ثقلين و آيه عظيم مباهله اهل بيت پيامبر فقط اينها هستند و نزديک ترين افراد به پيغمبر هم اينها هستند و چون طبق قول مفسرين اين قبل و بعد از اين آيه در هنگام نزول هيچ دستوري نيامده است هر چند در هنگام جمع آوري قرآن آن را بين چند آيه ديگر که زمان نزول آنها متفاوت بوده است داخل کرده اند و بعضي فکر مي کنند ادامه آن آِه اي است که در باره زنان پيغمبر نازل شده است اما تمامي مفسرا به طور قطع يقين دارند که اين آيه در زمان ديگري نازل شده است و علت ديگر آن اين است که آيه قبل از آن و آيه بعد از آن با يکديگر تناسب صددر صد دارند و همه با ضمير کن که درباره زنان پيغمبر مي باشد متصل هستند و در حقيقت آيه بعد از آيه تطهير ادامه آِيه قبل از آن بوده است و احتمالا در زمان خلفا سهوا يا عمدا اين آيه بين آن دو آيه قرار گرفته است و شاید هم آیه از اول بنا بوده بین دو آیه قرار گیرد.و چون این آیه همراه با دستوری از جانب خداوند بر اهل بیت نبوده است پس این آیه خبر از اراده تکوینی و ازلی خداوند در عصمت اهل بیت از هر رجس و گناه و پلیدی می دهد.و طبق اقوال مسلم و متواتر تاريخي پيامبر هر گاه به خانه دخترشان فاطمه (س) وارد مي شدند با صداي بلند مي گفتند :السلام عليکم يا اهل بيتي در حالی که هیچ گاه این کلام را نسبت به زنان خود نیز ابراز نکردند.و در احادیث اهل تسنن است که وقتی این آیه نازل شد ، ام‏ سلمه که یکی از زنهای پیغمبر است می‏آید خدمت حضرت و می‏گوید یا رسول الله ! آیا من هم‏ جزء اهل البیت شمرده می‏شوم یا نه ؟ می‏فرماید تو به خیر هستی ولی جزء اینها نیستی . مدارک این مطلب هم یکی و دو تا نیست ، در روایات اهل تسنن زیاد است . در آیات ماقبل و مابعد از این آیه ضمیرها همه مؤنث است : « لستن کاحد من النساء ان اتقیتن‏ . معلوم است که مخاطب ، زنهای پیغمبرند . بعد از دو سه آیه یکمرتبه‏ ضمیر مذکر می‏شود و به همین آیه می‏رسیم : « انما » « یرید الله لیذهب عنکم ( نه عنکن ) الرجس اهل البیت و یطهرکم تطهیرا . بعد دو مرتبه ضمیر مؤنث می‏شود . قرآن هیچ کاری را به گزاف نمی‏کند . اولا در اینجا کلمه اهل البیت آورده و قبلا همه‏اش نساء النبی است : یا نساء النبی . یعنی عنوان نساء النبی تبدیل شد به عنوان اهل البیت پیغمبر . و ثانیا ضمیر مؤنث تبدیل شد به ضمیر مذکر . اینها گزاف و لغو نیست ، لابد چیز دیگری است ، مطلب دیگری می‏خواهد بگوید غیر از آنچه‏ که در آیات پیش بوده است . آیات قبل و بعد از این آیه ، همه تکلیف و تهدید و خوف و رجا و امر است راجع به زنان پیغمبر : « و قرن فی بیوتکن‏ و لا تبرجن تبرج الجاهلیة » در خانه‏های خودتان بمانید و مانند زمان‏ جاهلیت تظاهر به زینت نکنید . همه‏اش امر است و دستور و تهدید ، و ضمنا خوف و رجا که اگر کار خوب بکنید چنین می‏شود و اگر کار بد بکنید چنان می‏شود .

این آیه یعنی آیه تطهیر بالاتر از مدح است ، می‏خواهد مسئله تنزیه‏ آنها از گناه و معصیت را بگوید و رجس در سیره رسول خدا و در قرآن به هر نوع ناپاکی درونی و به عبارتی هر نوع از گناه گفته شده است . مفاد این آیه غیر از مفاد آیات ما قبل‏ و ما بعد آن است . در اینجا مخاطب اهل البیت است و در آنجا نساء النبی . در اینجا ضمیر مذکر است و در آنجا مؤنث . ولی همین آیه‏ای که‏ مفاد آن اینهمه با ما قبل و ما بعدش مختلف است ، در وسط آن آیات‏ گنجانده شده ، مثل کسی که در بین صحبتش مطلب دیگری را می‏گوید و بعد رشته سخنش را ادامه می‏دهد . اینست که در روایات ما ائمه علیهم السلام‏ خیلی تأکید دارند که آیات قرآن ممکن است ابتدایش در یک مطلب باشد ، وسطش در مطلب دیگر و آخرش در یک مطلب سوم . اینکه در مسئله تفسیر قرآن اینقدر اهمیت قائل شده‏اند برای همین است .

و انسان کامل آن مقامي را داراست که در او جمع بين متناقضين صورت مي گيرد که در عين مستي هوشيار است و در عين هوشياري مست است.انسان کامل آن علي است که در روز احد وقتي که تمام اصحاب به قول بعضي کبار گريختند آنقدر در دفاع از پيامبر شمشير زد و زخم خورد و آنقدر خون از بدن مبارکش رفت که چندين بار بر زمین افتادند و نوشضته اند در روز احد ۹۰ زخم کاری بر پیکر مبارک علی وارد شد. اما با این حال هر بار که بر زمین می خوردند بلند می شدند و از مقام رسالت دفاع می کردند. تا آن جا که جبرئيل امين از آسمان ندا داد:

لا فتي الا علي لا سيف الا ذو الفقار

اگر در تمام عالم یک مرد باشد او علی است و اگر یک شمشیر باشد آن شمشیر جز ذوالفقار علی نیست

همو که در جنگ ها آنقدر بر دشمن يورش برد و شجاعتي بي مانند نشان داد که لقب حيدر کرار را زيبنده خود کرد و هیچگاه حتی یکبار هم دیده نشد که علی مرتضی از میدان فرار کند برخلاف دیگر خلفا که بارها و بارها از ترس فرار را که قرآن آن را گناه کبیره معرفی کرده بود بر قرار ترجیح دادند بر طبق آنچه در تواریخ اهل سنت آمده است و هیچگاه کسی نتوانست پشت علی را در جنگ ببیند .مانند روز جنگ خندق که عمرو بن عبدود آن پهلوان نامی عرب رجز خوانی می کرد و رسول خدا ۳ بار اصحاب را به بهشت دعوت کرد اما هیچ یک جز علی که در آن زمان در عنفوان جوانی بود به ندای پیامبر لبیک نگفت و ضربتی در آن جنگ بر دشمن وارد کرد که رسول خدا فرمود:

ضربت علی یوم الخندق افضل من عبادت الثقلین

ضربت علی در روز خندق از عبادت تمام جن و انس تا روز قیامت بالاتر است

اما در سوي ديگر در زمان خلافتش به خانه بيوه زني مي رفت و بچه هاي بيوه زن فقير را بر دوش خود مي گرفت و آنها را سواري مي داد تا سرگرمشان سازد و براي آنها سرش را در تنور داغ فرو مي برد و برايشان نان مي پخت و در همان حال گريه مي کرد که چرا در اطرافش مردمي همچون اين بيوه زن و بچه هايش اين گونه در فقر و تنگدستي و سختي زندگي مي کنند و او نمي تواند به آنها کمک کند.و همان علي است که صداي مناجات ها و گريه هاي بی پایان شبانه اش با حضرت دوست را هنوز تمام درختان نخل کوفه به ياد مي آورند مثل آن شبي که در حال مناجات و سجود خشک بر زمين افتاد و آن مرد ي که از پشت نخل ها او را تماشا مي کرد گمان کرد علي در مناجات مرده است.و اين است جمع صفاتي متناقض در انسان کامل.و این به عباریت همان معنای مظهریت تامه صفات حضرت حق می باشد.علی از طرفی مظهر مهر و جود حق است و از طرفی مظهر هیبت و عظمت و قهاریت حضرت حق می باشد و جمع این صفات برای دیگر اولیاء حضرت حق بسیار مشکل و شاید ناممکن باشد اما تنها علی است که حاضر نیست دانه جویی را به بهای عالمی (چه برسد به بهای خلافت) با ستم از دهان مورچه ای برگیرد و اما از طرف دیگر در جنگ با دشمنان خدا همچون شیر بر آنها یورش برد و به خاطر خدا آنها را به خاک بنشاند هر چند دریای مهرش آنچنان بزرگ است که با اینکه آنها را به خاطر خدا کشته است اما مانند جنگ جمل بر کشته های دستان خیبر گشای خویش با صدایی محزون و بلند می گرید.

باز هم سخن خود را با شعری دیگر از شهریار که عشقش نسبت به مولا علی از سراپای شعرش لبریز است به پایان می بریم:

على آن شیر خدا شاه عرب
الفتى داشته با آن دل شب
شب ز اسرار على آگاهست
دل شب محرم سر الله است
شب على دید و به نزدیکى دید
گرچه او نیز به تاریکى دید
شب شنفته است مناجات على
جوشش چشمه عشق ازلى
شاه را دید و به نوشینى خواب
روى بر سینه دیوار خراب
قلعه بانى که به قصر افلاک
سر دهد ناله زندانى خاک
اشگبارى که چون شمع بیزار
میفشاند زر و میگرید زار
دردمندى که چولب بگشاید
در و دیوار به زنهار آید
کلماتى چون در آویزه گوش
مسجد کوفه هنوزش مدهوش
فجر تا سینه آفاق شکافت
چشم بیدار على خفته نیافت
روزه‏دارى که به مهر اسحار
بشکند نان جوین افطار
ناشناسى که بتاریکى شب
میبرد شام یتیمان عرب
پادشاهى که به شب برقع پوش
میکشد بار گدایان بر دوش
تا نشد پردگى آن سر جلى
نشد افشا که على بود على
شاهبازى که ببال و پر راز
میکند در ابدیت پرواز
شهسوارى که ببرق شمشیر
دردل شب بشکافد دل شیر
عشقبازى که هم آغوش خطر
خفت در جایگه پیغمبر
آن دم صبح قیامت تاثیر
حلقه در شد از او دامنگیر
دست در دامن مولا زد در
که على بگذر و از ما مگذر
شال شه واشد و دامن بگرو
زینبش دست‏بدامان که مرو
شال مى‏بست و ندائى مبهم
که کمر بند شهادت محکم
پیشنوائى که ز شوق دیدار
میکند قاتل خود را بیدار
ماه محراب عبودیت‏حق
سر به محراب عبادت مشتق
میزند پس لب او کاسه شیر
میکند چشم اشارت باسیر
چه اسیرى که همان قاتل اوست
تو خدائى مگر اى دشمن دوست
در جهانى همه شور و همه شر
ها على بشر کیف بشر
کفن از گریه غسال خجل
پیرهن از رخ وصال خجل
شبروان مست ولاى تو على
جان عالم بفداى تو على

وحدت وجود و انسان کامل

mahhboob — Sat, 29 Mar 2008 09:40:18 GMT

در پست قبلی گفته شد که عالم مظهر خداست و تمام عالم جلوه هایی هست از محبوب ازلی.و گفته شد همه چیز او هست و او نیست و عالم در حقیقت مانند آینه ای است که حضرت حق خود را در آن جلوه گر ساخته است.عرفا از این حقیقت به گونه ای دیگر هم یاد کرده اند.این مقربان حضرت حق وقتی به مقام فناء در حضرت حق بعد از فنا به مقام بقاء بعد از فنا رسیده اند بیان می کنند(مقام فناء مقامی است که حضرت حق بر انسان تجلی می کند و انسان مدهوش و از خود بیخود می شود و حتی خودی را هم در میان نمی بیند و فقط و فقط محو جمال جمیل محبوب ازلی می شود اما در مقام بقاء بعد از فناء انسان را دوباره به خودش برمی گردانند و انسان دوباره خویشتن را می شناسد اما این انسان دیگر آن انسان سابق نیست بلکه یکی از اولیاء خداست که مظهریت بعضی از صفا خداوند را دارا می باشد و اینجاست که این انسان مأمور به هدایت خلق به سوی حضرت محبوب می شود) که عالم در حقیقت چیزی نیست جز تجلی صفات و اسماء حضرت دوست.حضرت دوست نامتناهی است و به همین خاطر عقل را بدان حضرت راهی نیست زیرا عقل فقط می تواند موجودات متناهی را ادراک کند و به همین علت حضرت دوست را صفاتی است و اسمائی است بی نهایت و به همین خاطر هم عدد موجودات عالم به مشابه آن صفت و اسماء بی نهایت می باشد.در اینجا برای فهم دقیقتر این بحث اشاره ای به اسماء و صفات الهی می کنیم و بعد از آن در این پست به ادامه بحث انسان کامل می پردازیم:
اسماء و صفات الهی :
" برای خداست تمامی اسمایی كه بهترین اسماء است پس او را عبادت كنید و با آنها به سویش توجه نمایید."( سوره اعراف، آیه 80)
توصیف اسماء خدا به وصف " حسنی " دلالت می كند بر این كه مراد به این اسماء، اسمایی است كه در آنها معنای وصفی بوده باشد، مانند آن اسمایی كه جز بر ذات خدای تعالی دلالت ندارد، اگر چنین اسمایی درمیان اسماء خدا وجود داشته باشد، آن هم نه هر اسم دارای معنای وصفی، بلكه اسمی كه در معنای وصفی اش حسنی هم داشته باشد، باز هم نه هر اسمی كه در معنای وصفی اش حسن و كمال خوابیده باشد، بلكه آن اسمایی كه معنای وصفی اش وقتی با ذات خدای تعالی اعتبار شود به غیر خود احسن هم باشد، بنابر این شجاع وعفیف هرچند از اسمایی هستند كه دارای معنای وصفی اند و هر چند در معنای وصفی آنها حسن خوابیده لكن لایق به ساحت قدس خدا نیستند برای این كه از یك خصوصیت جسمانی خبر می دهند.
لازمه این كه اسمی از اسماء خدا بهترین اسم باشد این است كه بریك معنای كمالی دلالت كند، آن هم كمالی كه مخلوط با نفس و یا عدم نباشد، واگر هم هست تفكیك معنای كمالی از آن معنای نقصی و عدمی ممكن باشد.
" تنها برای خداست اسماء حسنی"، هر اسمی كه احسن در وجود باشد برای خدا بوده و احدی درآن با خدا شریك نیست. تنها برای خدا بودن آنها معنایش این است كه حقیقت این معانی فقط و فقط برای خداست و كسی در آنها با خدا شركت ندارد، مگر به همان مقداری كه او تملیك به اراده و مشیت خود كند.
تقسیم بندی صفات الهی
بعضی از صفات خدا صفاتی است كه معنای ثبوتی را افاده می كند، از قبیل علم و حیات، و اینها صفاتی هستند كه مشتمل برمعنای كمالند، و بعضی دیگرآن صفاتی است كه معنای سلبی را افاده می كند، مانند سبوح و قدوس و سایر صفاتی كه خدای را منزه از نقایص می سازد، پس از این نظر می توان صفات خدا را به دو دسته تقسیم كرد: یكی ثبوتیه و دیگری سلبیه.
پاره ای از صفات خدا آن صفاتی است كه عین ذات او است نه زاید بر آن . مانند حیات و قدرت و علم به ذات، و اینها صفات ذاتی اند. و پاره ای دیگر صفاتی هستند كه تحقیقشان محتاج به این است كه ذات قبل از تحقق آن صفات محقق فرض شود، مانند خالق ورازق بودن كه صفات فعلی هستند، و اینگونه صفات زاید برذات و متنزع از مقام فعلند.
همچنین خلق و رحمت ومغفرت و سایر صفات و اسماء فعلی خدا كه برخدا اطلاق می شود، و خدا به آن اسماء نامیده می شود بدون این كه خداوند به معانی آنها متلبس باشد، چنان كه به حیات و قدرت وسایر صفات ذاتی متصف می شود، چه اگر خداوند حقیقتاً متلبس به آنها می بود می بایستی آن صفات، صفات ذاتی خدا باشند نه خارج از ذات، پس از این نظرهم می توان صفات خدا را به دو دسته تقسیم كرد: یكی صفات ذاتیه و دیگری صفات فعلیه.
تقسیم دیگری كه درصفات خدا هست، تقسیم به نفسیت و اضافت است، آن صفتی كه معنایش هیچ اضافه ای به خارج از ذات ندارد صفات نفسی است مانند حیات، آن صفتی كه اضافه به خارج دارد صفت اضافی است، و این قسم دوم هم دوقسم است، زیرا بعضی از اینگونه صفات نفسی هستند و به خارج اضافه دارند آنها را صفات نفسی ذات اضافه می نمامیم، و بعضی دیگر صرفاً اضافی اند مانند خالقیت و رازقیت كه امثال آن را صفات اضافی محض نام می گذاریم.
تعداد اسماء حسنی
در آیات كریمه قرآن دلیلی كه دلالت كند برعدد اسماء حسنی و آن را محدود سازد نیست. هر اسمی درعالم باشد كه ازجهت معنا احسن اسماء بوده باشد آن اسم ازآن خداست، پس نمی توان اسماء حسنی را شمرده و به عدد معینی محدود كرد.
آن مقداری كه در خود قرآن آمده صد و بیست و هفت اسم است:
الف – الاه، احد، اول، آخر، اعلی، اكرم، اعلم، ارحم الراحمین، احكم الحاكمین، احسن الخالقین، اهل التقوی، اهل المغفره، اقرب، ابقی.
ب – باری، باطن، بدیع، بر، بصیر.
ت – تواب.
ج – جبار، جامع.
ح – حكیم، حلیم، حی، حق، حمید، حسیب، حفیظ، حفی.
خ – خبیر، خالق، خلاق، خیر، خیرالفاصلین، خیرالحاكمین،خیرالفاتحین، خیرالغافرین، خیرالوارثین، خیرالراحمین، خیرالمنزلین.
ذ – ذوالعرش، ذوالطول، ذوانتقام، ذوالفضل العظیم، ذوالرحمه، ذوالقوه، ذوالجلال و الاكرام، ذوالمعارج.
ر- رحمن، رحیم، رئوف، رب، رفیع الدرجات، رزاق، رقیب.
س – سمیع، سلام، سریع الحساب، سریع العقاب.
ش – شهید، شاكر، شكور، شدید العقاب، شدید المحال .
ص – صمد.
ظ – ظاهر.
ع – علیم، عزیز، عفو، علی، عظیم، علام الغیوب، عالم الغیب و الشهاده.
غ – غنی، غفور، غالب، غافرالذنب، غفار.
ف – فالق الاصباح، فالق الحب و النوی، فاطر، فتاح.
ق – قوی، قدوس، قیوم، قاهر، قهار، قریب، قادر، قدیر، قابل التوب، قائم علی كل نفس بما كسبت.
ك – كبیر، كریم، كافی.
ل – لطیف.
م – ملك، مومن، مهیمن، متكبر، مصور، مجید، مجیب، مبین، مولی، محیط، مصیب، متعال، محیی، متین، مقتدر، مستعان، مبدی، مالك الملك.
ن – نصیر، نور.
و – وهاب واحد، ولی، والی، واسع، وكیل، ودود.
ه – هادی.
معانی این اسماء را خدای تعالی به نحو اصالت داراست، و دیگران به تبع او دارا هستند، پس مالك حقیقی این اسماء خداست، و دیگران چیزی ازآن را مالك نیستند مگر آنچه را كه خداوند به ایشان تملیك كرده باشد كه بعد از تملیك هم باز مالك است، واز ملكش بیرون نرفته است.
در قرآن هیچ دلیلی بر توقیفی بودن اسماء خدای تعالی نبوده بلكه دلیل بر عدم آن هست.
نفی حد دراسماء و صفات الهی
ما جهات نقص و حاجتی را كه در اجزای عالم مشاهده می كنیم از خدای تعالی نفی می نماییم، مانند مرگ و فقر. وصفات كمال برای او اثبات می كنیم از قبیل حیات، قدرت، علم و امثال آن. این صفات در دار وجود ملازم با جهاتی از نقص و حاجت است وما آن را از خدای تعالی نفی می كنیم. از طرف دیگر وقتی بنا شد تمامی نقایص و حوایج را از او سلب كنیم برمی خوریم به این كه داشتن حد هم از نقایص است، برای این كه، چیزی كه محدود بود به طور مسلم خودش خود را محدود نكرده، و موجود دیگری بزرگتر از آن و مسلط بر آن بوده كه برایش حد تعیین كرده، لذا همه انحاء حد و نهایت را از خدای سبحان نفی می كنیم، و می گوییم: خدای تعالی در ذاتش و همچنین درصفاتش به هیچ حدی محدود نیست، پس او وحدتی را داراست كه آن وحدت برهر چیزی قادر است، و چون قادر است احاطه به آن هم دارد.
این جاست كه قدم دیگری پیش رفته و حكم می كنیم به این كه صفات خدای تعالی عین ذات اوست، و همچنین هریك از صفاتش عین صفت دیگر اوست، و هیچ تمایزی میان آنها نیست. مگر به حسب مفهوم – معنای كلمه – برای این كه فكر می كنیم اگر علم او مثلاً غیر قدرتش باشد و علم و قدرتش غیر ذاتش بوده باشد، همانطور كه درما آدمیان این طور است، باید صفاتش هریك آن دیگری را تحدید كند و آن دیگری منتهی به آن شود، پس باز پای حد و انتها و تناهی به میان می آید.
و همین است معنای صفت احدیت او كه از هیچ جهتی ازجهات منقسم نمی شود و نه درخارج و نه در ذهن متكثر نمی گردد.البته عرفاء می گویند صفات خداوند بینهایت می باشد اما همین صفات بینهایت هم تحت تقسیم صفاتی قرار می گیرند که به آن صفات رئیسه و یا امهات اسما گفته می شود و این صفاتی که در قرآن ذکر شده است صفات رئیسه و اصلی خداوند هستند و البته برای این صفات هم صفات اصلی دیگری از قبیل عالم و قادر و حی و قیوم و واسع و علی و عظیم ذکر کرده اند و به آنها امهات اسماء حضرت حق لقب داده اند.
گفتیم موجودات عالم تجلی و مظهر صفات و اسماء حضرت حقند .ذکر این نکته مفید است که هر صفت از صفات خدا اسمی به همراه دارد .مثلا صفت کرم اسم کریم و صفت رحمت دو اسم رحمن و رحیم را به همراه دارد .انسان اشرف مخلوقات است و خدا هم در قرآن به این امر تصریح دارد چنان که بعد از خلقت حضرت آدم خداوند خود را به خاطر این آفرینش ستود و این خود عظمت مقام انسانی را یاد آور می شود :فتبارک الله احسن الخالقين ( سوره 23 مومن، پايانِ آيه 14) .و ثانیا اینکه بعد از خلقت حضرت آدم به او اسماء خویش را آموخت و آدم با جوهری که خداوند در ذات او دمیده بود آن اسماء را فرا گرفت در حالی که فرشتگان نتوانستند آن اسماء را بیان کنند (البته در اینجا مظهریت اسماء حق متعال مد نظر است نه صرف فراگرفتن آن نامها که از هر شخصی ساخته است)و خداوند به خاطر عظمت مقام انسان بود که به تمام فرشتگان خویش دستور سجده به آدم را صادر کرد و همه سجده کردند جز شیطان .بالاتر بودن مقام انسان از اجنه نیز که یقینی است چون آنها پیامبری از خود ندارند و همیشه پیرو پیامبران انسانها هستند چنانکه در سوره جن آمده که گروهی از جنیان قرآن را شنیدند و به آن ایمان آوردند.مطمئنا این عظمت به خاطر دست و پای انسان نیست و یا به خاطر چهره انسان نیست هر چند آن چهره نیز و آن نظم عجیب در چهره آدمی و زیبایی آن نیز حکایت از خالقی زیباتر دارد و شیطان به همین خاطر برای خداوند بهانه آورد و گفت که او را از گل آفریدی و من را از آتش و آتش از گل برتر است.اما شیطان از این نکته غفلت کرد و یا خود را به غفلت زد که عظمت انسان نه به خاطر گل بودن او بلکه به خاطر روح اوست که آن روح خود نفخه و دمیده شده از حضرت حق است.گفته اند : آنگاه که تاج " خلقت بیدی " ( سوره ص آیه 75 ) را خدای تعالی به دوست خویش بر سر آدم نهاد و حله " نفخت فیه من روحی " ( سوره ص آیه 72 ) در برش پوشانیده شد.آری عظمت مقام انسانی به خاطر روح اوست و همانطور که در داستان حضرت آدم در قرآن آمده است علت سجده فرشتگان بر آدم این بود که روحش که نفخه الهی بود این قابلیت را داشت که توانست مظهر صفات و اسماء حضرت حق را پیدا کند.پس هر انسانی که بتواند به آن قابلیت برسد که مظهر صفت و یا صفاتی از حضرت حق شود می تواند همچون جدش سجده گاه فرشتگان بارگاه قدس گردد و عرفا از این مقام به مقام بقاء بعد از فناء یاد می کنند و می گویند بعد از این که حضرت حق بر انسان تجلی کرد انسان بعد از آن مظهر صفت یا صفاتی از حضرت معبود خواهد شد و این البته بستگی دارد که خداوند با چه صفاتی برانسان تجلی کند تا انسان مظهریت آن صفات را بدست آورد .پس چون انسان اشرف مخلوقات است پس باید بیشتر از تمام موجودات عالم مظهر صفات حضرت حق باشد.تنها تفاوت صفات در حضرت و حق و انسانها در این است که در انسان صفات و ذات جدا هستند اما در حضرت حق از آنجایی که حضرتش را ذاتی است نامحدود صفات و ذاتش عین هم هستند و خود صفات هم عین هم هستند .البته شاید برای عقل ما این مطلب سنگین باشد که چگونه صفت حی می تواند عین صفت علم باشد.آری و به همین علت است که عقلها و وهمها و همه چیز و همه کس از شناخت ذات حضرت حق عاجز است.پس هرچه انسان به خداوند نزدیکتر باشد مظهریت او برای صفات خدا بیشتر می شود و انسان مظهر صفات بیشتری خواهد شد.پس کاملترین انسانها بیشترین مظهریت اسماء حضرت حق را دارا هست و عرفا از این جاست که وارد بحث انسان کامل می شوند.در عرفان اسلامی انسان کامل آن انسانی است که مظهر جامع و کامل اسماء و صفات حضرت دوست است.انسان کامل آن انسانی است که همانطور که حضرت دوست رحیم و مهربان است او هم رحیم و مهربان است همانطور که او کریم است او هم کریم است اما تفاوت رحمت او با رحمت خدا این است که رحمت انسان کامل نشأت گرفته و ادامه و معلول رحمت خداست همانطور که انسان وقتی به آینه نگاه می کند در درون آینه انسان فیافه اش را می بیند و تنها فرق میان او و تصویر آن است که آن تصویر به خاطر وجود آن انسان مقابل آینه است.عرفا می گویند تمام عالم مانند آینه هایی هستند که جمال محبوب ازلی را نمایش می دهند .تصور کنید انسانی در اتاقی پر از آینه ایستاده است و بعضی آینه ها به علت شرایط قرار گرفتنشان فقط می توانند هر کدام جنبه ای و مقداری از چهره آن انسان را نمایش دهند اما آینه ای هست که دقیقا چهره کامل آن فرد را نشان می دهد و عرفا می گویند آن آینه انسان کامل است که مظهر تامه اسماء و صفات حضرت معبود است و بقیه آینه ها هم مظاهر او هستند هر چند نمی توانند تمام صفات و به عبارتی چهره حضرت دوست را نمایش دهند.و البته فرقی دیگر میان انسان کامل و خدا هست که مربوط به جنبه علم آنهاست.انسان کامل به این خاطر که مظهر تمام صفات حضرت حقند بر تمام کائنات و موجودات عالم محیطند و علم دارند.همانطور که آن آینه که تمام چهره انسان را نمایش می داد تمامی تصاوبر آینه های دیگر را دارا بود اما در عین حال از آنها کامل تر بود و به قول شاعر
آنچه خوبان همه دارند او تنها دارد
اما حتی انسان کامل علم به ذات حضرت حق ندارد و انسان کامل در مقابل خدای نامحدود محدود می باشد حتی به صفات او از آن جهت که هر یک از صفات او نامحدود و عین صفات دیگر و بلکه عین ذات او می باشد علم ندارد بلکه فانی در آن ذات و صفات نامتناهی می باشد و همچون آینه ای نور صفات و اسمای حضرت حق را در عالم می پراکند و صفات انسان کامل همچون خدا بی نهایت و بسیط و عین ذات او نیستند بلکه خداست که در هر لحظه بر آینه وجود انسان کامل نور اسما و صفات خود را می تاباند و انسان کامل در هر لحظه گوشه ای از آن نور بی نهایت را در عالم می افکند و این تجلی را نهایت نیست و بی نهایت بار و تا ابد خداوند در هر لحظه بر انسان کامل تجلی می کند و او را آینه ای برای تجلی نور اسما و صفات خود قرار می دهد و حتی هریک صفات خداوند به تنهایی می تواند بی نهایت بار و تا ابد هر بار با تجلی تازه ای در عالم نمودار شود زیرا صفات حضرت حق هم بی نهایت است هر چند ما نمی توانیم آنرا با عقل محدود خود درک کنیم زیرا

پای استدلالیان چوبین بود پای چوبین سخت بی تمکین بود

و برو از بهر آن چشم دگر جوی و فرق انسان کامل با دیگر اولیاء الله در همین جاست زیرا اولیاء دیگر حضرت دوست و آنانکه فانی در صفات و ذات بی نهایت او شده اند و به مقام بقاء رسیده اندهر یک آینه ای هستند که تنها می توانند صفت و یا صفاتی از نور حضرت دوست را در عالم بتابانند البته همانطور که گفته شد هر یک از صفات حضرت محبوب خود نامتناهی بار می توانند تجلی و هر بار تازه تر از تازه تر تجلی کنندو به قول حضرت مولانا

هر دم از این باغ بری می رسد تازه تر از تازه تری می رسد

اما انسان کامل آن آینه ای است که حضرت دوست در هر لحظه از طریق آن با تمام صفات و اسماء خود در عالم نور می افکند و هر بار به طریقی دیگر و فروغ رخی دیگر.و بلکه عرفا گویند هر نوری که در جهان هست و هر موجود که تجلی صفت و یا صفات آن نامتناهی است نور خود را از آینه انسان کامل گرفته است همانند ماه در شب که هر چیزی که در شب دیده می شود نور خود را از ماه می گیرد و آن ماه هم نور خود را از خورشید وجود گرفته است و نور تمام اسماء حضرت محبوب ابتدا به انسان کامل می رسد و بعد از طریق او به بقیه موجودات جهان می رسد و موجودات جهان که همه در واقع نور اسماء و صفات حضرت حقند هستی خود را هم مدیون نوری هستند که از طریق انسان کامل به آنها رسیده است و به همین علت در سوره یس می خوانیم

و کل شیئی احصیناه فی امام مبین و هر موجودی را در انسان کامل گرد آوردیم و ه تعبیری هر موجودی در انسان کامل وجود دارد.

واما تنها کسی که خدا را و ذات و اسماء و صفات بی نهایتش را می شناسد خود اوست و بس.و تنها نامتناهی است که نامتناهی را می شناسد.و به این خاطر است که عرفا می گویند انسان کامل هم می تواند باز به درجات بالا و بالاتری برسد چون خداوند نامحدود است و نامحدود بار می تواند بر انسان کامل و انسان های دیگر تجلی کند.و به همین خاطر بعد از تشهد نماز دعا می کنیم و می گوییم "و تقبل شفاعته و ارفع درجته"و شفاعت حضرتش را برای امتش بپذیر و مقام او را بلند گردان"و در این مقام انسان کامل بعد از مظهریت تامه اسماء و صفات حق متعال تنها علمش رو به کمال می گذارد اما نه این علوم نوشتنی بلکه علوم دیدنی.عرفا می گویند خداوند زمام و ارکان آسمانها و زمین را به دستان انسان کامل داده است و زمین هیچگاه از انسان کامل خالی نخواهد بود و وقتی زمین از انسان کامل خالی شود ارکان عالم از هم خواهد پاشید و قیامت برپا خواهد شدچرا که سنت الهی این است که هیچکاری در جهان انجام نگیرد مگر به توسط اسباب که در قرآن هم آمده است که فرشتگان کارگزاران حضرت حقند و هر یک از آنها به کاری مشغول بعضی نامه اعمال را می نویسند و بعضی مأمور قبض روح انسان هستند.و همانطور که در حدیث نبوی آمده است در روز قیامت مولا علی (ع) تقسیم کننده ی بهشت و جهنم خواهد بود .آری علی (ع) آن انسان کاملی است که بر تمام عالم امکان محیط است و تمام اعمال آدمیان ناظر و حاضر است و می تواند با علمی که مظهریت علم حضرت حق است انسانها را و اعمال انها را بداند و آنها را به بهشت و یا جهنم بفرستد.و از دیدگاه مکتب تشیع که بسیار با عرفان هماهنگی دارد امامان دوازده گانه که پیامبر اسامی آنها رابرای بعضی از اصحاب بیان کرده اند واز جمله:
از ابن عباس روایت شده که شخصی یهودی به نام نعثل , نزد رسول خدا(صلی الله علیه وآله ) آمد و سوال های بسیاری را مطرح کرد. او , از اوصیا نیز پرسید.
حضرت در پاسخ فرمود : « نخستین وصی من علی (علیه السلام ) و پس از او , حسن (علیه السلام ) و حسین (علیه السلام ) و امامان نه گانه از فرزندان اویند » . نعثل پرسید : « نام آنان چیست » . حضرت , نام تک تک امامان را تا امام دوازدهم (عج ) شمردند . (اصول کافی , ثقه الاسلام کلینی , ترجمه سید جواد مصطفوی , ج 1 , نشر فرهنگ اهل البیت) .
رسول خدا , در پاسخ جابر بن عبدالله انصاری که از ائمه ی بعد از علی (علیه السلام ) سوال کرده بود , فرمود : « بعد از علی (علیه السلام ) , حسن (علیه السلام ) و حسین (علیه السلام )امام هستند , سپس سید العابدین در زمان خودش , علی بن حسین (علیه السلام ) , سپس محمد بن علی باقر(علیه السلام ). تو , او را خواهی دید. وقتی او را دیدی , سلام مرا برسان (و جابر سالها پس از وفات رسول خدا موفق به دیدار حضرت باقر شد). سپس جعفر بن محمد صادق (علیه السلام ) , سپس موسی بن جعفر کاظم (علیه السلام ) , سپس علی بن موسی رضا(علیه السلام ) , سپس محمد بن علی جواد(علیه السلام ) , سپس علی بن محمد نقی (علیه السلام ) , سپس حسن بن علی زکی (علیه السلام ) , و پس از او , قائم بالحق مهدی امت من , (محمد بن حسن صاحب زمان (علیه السلام ) امام است . او , زمین را پر از قسط و عدل می کند , همان گونه که پر از ظلم و جور شده است » . (الاحتجاج , احمد بن علی طبرسی , تحقیق ابراهیم بهادری و ... , ج 1 , ص 168 , انتشارات اسوه , چ دوم , سال .1416 نیز درباره ی احادیثی که نام ائمه (علیهم السلام ) را ذکر کرده اند , به صحیح مسلم , ج 6 , ص 3 و 4 , باب الاماره , رجوع شود)
و نکته این جاست که جدا از کتب حدیثی معتبر شیعه امامان دوازده گانه در کتب حدیثی اهل سنت هم ذکر شده است که در بالا به یکی از انها اشاره شد.و عجیب اینجاست که کلمه (امام) به معنای رهبر و زمامدار الهی به صورت مفرد و جمع 12 بار در قرآن کریم تکرار شده است که مطابق است با روایات نقل شده از پیامبر اسلام (ص) از طریق شیعه و سنی مبنی بر اینکه تعداد امامان بعد از ایشان 12 نفر می باشند و کافی است بدانیم تکرارهای اسامی در قرآن همه از روی حکمت است و این خود یکی از معجزات ابدی قرآن است چنانکه در زیر به نمونه هایی اشاره می شود و علم بی پایان حضرت مولا علی(ع) را در قصه ای مشاهده می کنیم:

کلمه (شهر) به معنی ماه ، 12 بار در قرآن کریم تکرار شده است که مساوی تعداد ماههای یکسال است .

3ـ کلمه (یوم) به معنای روز ، 365 بار در قرآن کریم تکرار شده است که مساوی تعداد روزهای یکسال شمسی است .

4ـ کلمه (ساعه) 48 بار در قرآن کریم تکرار شده است که در 24 مورد قبل از آن یکی از حروف ذکر شده است و در 24 مورد دیگر قبل از آن حرفی وجود ندارد . بنابراین هر مورد را که در نظر بگیریم مطابق است با تعداد ساعات یک شبانه روز که 24 ساعت می باشد .

5ـ کلمه (سجد) به معنای سجده کرد و مشتقات آن (در زمان ماضی ، مضارع و امر) برای عاقلان 34 بار تکرار شده است که این عدد برابر است با تعداد سجده های واجب روزانه ، چون روزانه 17 رکعت نماز واجب است و هر رکعت 2 سجده دارد .

6ـ کلمه (رجل) به معنای مرد مساوی کلمه (امراه) به معنای زن هر کدام 24 بار آمده است .

7ـ کلمه (ملائکه) به معنای فرشتگان و کلمه (شیطان) به معنای اهریمن و یا جن هر کدام 88 بار تکرار شده است .

8ـ کلمه (استعاذه) به معنای پناه بردن و کلمه (ابلیس) به معنای شیطان هر کدام 11 بار به کار رفته است .

9ـ کلمه (آخرت) به معنای جهان آخرت و کلمه (دنیا) به معنای این جهان هر کدام 115 بار تکرار شده است .

10ـ کلمه (الحسنات) به معنای خوبی ها و کلمه (سیئات) به معنای گناهان هر کدام 180 بار تکرار شده است .

11ـ کلمه (الحیاه) به معنای زندگی وکلمه (الموت) به معنای مرگ هر کدام 145 بار تکرار شده است .

12ـ کلمه (ارسل) به معنای فرستاد و مشتقات آن 513 بار در قرآن کریم تکرار شده است و نام 28 پیامبری که در قرآن از آنها نامی آورده شده است نیز مجموعاً 513 بار تکرار شده است .

13ـ کلمه (الرسل) به معنای پیامبران و کلمه (الناس) به معنای مردم هر کدام 368 بار تکرار شده است .

14ـ کلمه (الرغبه) به معنای میل و کلمه (الرهبه) به معنای ترس هر کدام 8 بار تکرار شده است .

15ـ نام مبارک پیامبر اسلام (محمد و احمد) مجموعاً 5 بار در قرآن امده است (4 بار محمد و 1 بار احمد) و کلمه صلوات که به معنای درود می باشد و بیشتر برای درود فرستادن بر پیامبر و خاندان پیامبر استفاده می شود نیز 5 بار در قرآن تکرار شده است .

16ـ کلمه (ایثار) به معنای گذشت و فداکاری و کلمه (شح) به معنای بخل و تنگ نظری هر کدام 5 بار تکرار شده است .

17ـ کلمه (سرور) به معنای شادی و کلمه (حزن) به معنای غم و اندوه هر کدام 4 بار تکرار شده است .

18ـ کلمه (الحر) به معنای گرما و کلمه (البرد) به معنای سرما هر کدام 4 بار تکرار شده است .

19ـ عبارت (حزب الله) به معنای یاران خداوند و عبارت (حزب الشیطان) به معنای یاران شیطان هر کدام 3 بار تکرار شده است .

20ـ در قرآن کریم به اینکه 300 سال شمسی دقیقاً برابر 309 سال تمام قمری است به صورت مستقیم اشاره شده است . این مطلب وقتی مشخص شد که یکی از علمای دین یهود از حضرت امام امیرالمؤمنین (علیه السلام) پرسید(البته وقتی از حضرت این سوال و سوالاتی دیگر را پرسید که متوجه شد هیچ کدام از اصحاب قادر نیستند به سوالاتش پاسخ دهند و همه علی را به عنوان کسی که پلسخ تمام سوالات نزد اوست معرفی می کنند) : چرا قرآن مدت توقف و خواب اصحاب کهف را 309 ذکر سال کرده است در حالی که در حاشیه تورات ما این مدت 300 سال نوشته شده است ؟

حضرت امیر علیه السلام فرمودند : «سالهای شما شمسی است ولی سالهای ما قمری است» . جالب اینجاست که یکی از اساتید ریاضی این محاسبات را انجام داده که خلاصه قابل فهم آن چنین است سال شمسی یهود 365 روز تمام بوده است . بنابراین 300 سال آنها می شود روز 109500=365×300 در حالی که سال قمری برابر است با 354 روز و 8 ساعت و 48 دقیقه بنابراین 309 سال قمری برابر است با : روز 109500=]48 دقیقه و 8 ساعت و 354 روز[ ×309 پس معلوم شد که 300 سال شمسی یهود برابر است با 309 سال قمری نه یک روز کمتر نه بیشتر. این در حالی است که تا صدها سال بعد از نزول قرآن هنوز شبانه روز به 24 ساعت و هر ساعت به 60 دقیقه و الی آخر تقسیم نشده بود . و حتی ساعت هنوز اختراع نشده بود . بنابراین حضور هر کلمه در قرآن در مکان خاص و به تعداد معین حادی پیام و مفهوم ویژه ای می باشد که در حقیقت یک نوع از اعجاز و معجزه می باشد . زیرا مجموعه آیات قرآن در مدت نسبتاً طولانی 23 سال و در اوضاع و احوال مختلف مثلاً گاهی در جنگ و گاهی در صلح ، گاهی در مکه و گاهی در شعب ابیطالب و محاصره گاهی در مدینه و گاهی در سفر و گاهی در شب و گاهی در روز بر پیامبر (ص) نازل می شد و چنین نبود که پیامبر خدا (ص) مانند مؤلفان کتابهای مختلف مدتی در کتابخانه ای خلوت کند و از سر فرصت و فراغت و یا با رجوع به منابع مختلف کتابی بنویسد .

. برای نمونه یکی از آیات قرآن که کلمه امام در ‌آن آمده است ، سوره یس آ‌یه 12 می باشد: «وکل شییء أحصیناه فی امام مبین» و ما هر چیزی را در امام روشنگری جمع نموده ایم و همین آیه مقام انسان کامل و اینکه آینه تمام نمای صفات الهی است را نشان می دهد.ازدیدگاه عرفا حضرت رسول اکرم مظهر تامه صفات و اسماء الهی می باشند و نمونه تامه انسان کامل و یکی از صفات خدا که بیشترین تجلی را در وجود مبارک حضرت رسول داشت صفت رحمت خداست اعم از رحمت رحیمیه و یا رحمانیه حضرت دوست .البته انسان کامل مظهروتجلی تمام صفات حضرت دوست می باشند اما بعضی از صفات در هر یک از معصومین تجلی و ظهور بالاتری داشته اند
و قرآن اینگونه از این صفت در سوره انبیاء یاد می کند:
وما ارسلناک الا رحمة للعالمین
و تو فرستاده نشدی مگر اینکه ما رحمت خود را در عالم به واسطه تو ظاهر کنیم
و زندگی پیامبر هم این حقیقت را به خوبی نشان می دهد که چگونه غمخوار همه بودند و حتی آنقدر برای هدایت مشرکان رنج و غصه خوردند که از طرف خداوند وحی رسید اینقدر غصه آنها را مخور زیرا نزدیک است از شدت حزن و اندوهی که برای هدایت آنها می بری جان از بدنت مفارقت کند و تو فقط وظیفه داری حجت را بر آنها تمام کنی و اگر آنها هدیت نشدند تو خودت را ناراحت مکن.خداوند متعال از دلسوزی رسول خویش در آیه ششم سوره کهف چنین یاد میکند: گویی میخواهی به خاطر اعمال ناروای آنان، اگر به این گفتار ایمان نیاوردند، خود را هلاک کنی. و معصومین دیگر هم همینگونه جلوه های حضرت حق بوده اند .می گویند حضرت علی(ع) بعد از جنگ جمل وقتی در میان کشته های دشمن راه می رفت با صدای بلند می گریست و افسوس می خورد که چرا اینان به راه حق هدایت نشدند و به خاطر لجاجت و گمراهیشان به این سرنوشت دچار شدند .آیا این نشان از دریای مهر علی نمی دهد.همان علی که می گوید اگر تمام عالم را به علی بدهند علی حاضر نیست یک دانه جو را به ظلم از دهان مورچه ای بگیرد.
و همانطور که خود پیامبر بارها تصریح کرده اند بعد از آن حضرت این مقام عظیم به حضرت علی (ع) رسید مانند روز غدیر که پیامبر در آن تصریح کردند که علی مولا و امیر هر مرد و زن می باشد.عرفا از این مقام به مقام ولایت هم تعبیر کرده اند.یعنی کسی که ولی است البته ولی مطلق خداست و این ولایت در رسول خدا و معصومین تجلی و مظهریت ولایت حق است چنانکه در قرآن در سوره مائده آمده است که:

انما ولیکم الله ورسوله والذین آمنوا الذین یقیمون الصلاة ویوتون الزکاة وهم راکعون ﴿55﴾ همانا ولی شما خدا و رسول خداست و آنانکه ایمان آوردند و نماز به پا داشتند و زکات می دهند در حالی که در رکوعند.

به اتفاق شیعه و سنی این حدیث پس از آن نازل شد که مولا علی در مسجد مشغول خواندن نماز بود و فقیری وارد مسجد شد و درخواست صدقه کرد و مولا در همان حال رکوع دستانش را به فقیر نشان داد تا انگشتری را از آنها بردارد و بعد از آن بود که این آیه بر رسول خدا نازل شد.

و انما که نشانه حصر است نشان می دهد ولایت مخصوص اینهاست می باشد و جمله خبری است و نه امری که بخواهیم آنرا به دوستی و امثال آن تعبیر کنیم .آیه می گوید اینها ولایت بر شما دارند چه بخواهید و چه نخواهید .حال با شماست که به فرمان آنها گوش فرا بدهید یا ندهید و اختیار دارید.

و این هم بحثی درباره واژه ولایت تا کسی فکر نکند آن به معنای دوستی تنهاست :

ولایت به چه معنای است؟
ولایت در لغت به معنای قرب و نزدیکی است.
فیومی می گوید: (وَلی مثل فَلس به معنای قرب و نزدیکی است). (مصباح المنیر، مادة ولی)
در اقرب الموارد آمده است: (وَلی عبارت است از قرار گرفتن فرد یا شئ دوم به دنبال فرد یا شئ اول بدون فاصله ...). (اقرب الموارد، مادة ولی)
راغب اصفهانی می گوید: (ولاء و توالی به معنای آن است که دو چیز و یا بیشتر طوری کنار هم قرار گیرند که بین آن دو، غیر از خود آنها چیز دیگری فاصله نبوده باشد). (مفردات راغب، ص 523)
با توجه به حالات اولیة انسان در کاربرد الفاظ و اینکه معمولاً کلمات را در آغاز برای بیان معانی مربوط به محسوسات به کار می برد، می توان گفت:
واژه (ولایت) در آغاز برای قرب و نزدیکی خاص در محسوسات (قرب حسی) به کار رفته است، آن گاه برای قرب معنوی استعاره آورده شده است. بر این اساس، هرگاه این واژه در امور معنوی به کار می رود بر نوعی از نسبت قرابت دلالت می کند و لازمة آن این است که ولیّ نسبت به آنچه بر آن دلالت دارد دارای حقّی است که دیگری ندارد و می تواند تصرفاتی را بنماید که دیگری جز به اذن او نمی تواند. مثلاً ولیّ میت می تواند در اموال او تصرف کند. این ولایت او ناشی از حق وراثت است. کسی که بر صغیر ولایت دارد حق تصرف در امور وی را دارد، و کسی که ولایت نصرت دارد می تواند در امور منصور (آن کسی که نصرتش را عهده دار است) تصرف کند. خداوند ولی امر بندگان خویش است یعنی امور دنیوی و اخروی آنها را تدبیر می کند و او ولی مؤمنان است، یعنی بر آنها ولایت خاص دارد.
بنابراین، حاصل معنای ولایت در همه موارد استعمال آن، گونه ای از قرابت است که منشأ تصرف و مالک بودن تدبیر است. (المیزان، ج 6، ص 12)
به عبارت دیگر: ولایت، نوعی اقتراب و نزدیکی به چیزی است، به گونه ای که موانع و حجاب ها از میان برداشته شود. (المیزان، ج 5، ص 368)
حال اگر کسی با ریاضت های نفسانی و قابلیت هایی که برای خود ایجاد کرده، و از طرفی دیگر مورد عنایات و الطاف الهی قرار گرفته و به مقام قرب تام الهی نایل شود، این چنین شخصی از جانب خداوند بر مردم ولایت دارد، ولایتی که لازمة آن این است که ولی نسبت به آنچه بر آن دلالت دارد، دارای حقّی است که دیگری ندارد و او می تواند تصرّفاتی بنماید که دیگری جز به اذن او نمی تواند. و همه اینها به اذن و اراده و مشیّت خداوند است.

معنای ولایت تکوینی امام چیست؟

مقصود از ولایت تکوینی آن است که فردی بر اثر پیمودن راه بندگی آن چنان قرب و کمال معنوی پیدا کند که به فرمان و اذن الهی بتواند در جهان تصرف نماید.
(ولایت تکوینی) یک کمال روحی و معنوی است که در سایة عمل به تکالیف الهی و قوانین شرع در درون انسان پدید می آید و سرچشمة مجموعه ای از کارهای خارق العاده می گردد. این نوع ولایت بر خلاف (ولایت تشریعی) کمال و واقعیتی است اکتسابی، و راه کسب برخی از مراتب آن به روی همه باز است، و امام می تواند به بالاترین مراتب آن برسد.
ولی مقاماتی که در (ولایت تشریعی) بیان گردیده، همه موهبت خداوندی است که پس از تحصیل یک سلسله زمینه ها، چیزی جز خواست خداوند در آن دخالت ندارد.

ولایت تکوینی دارای چه نتایجی است؟

در مصباح الشریعه آمده است: (العبودیه جوهره کنهها الربوبیه)؛ (بندگی و پیمودن قرب به خدا، گوهری است که نتیجه آن خداوندگاری و کسب قدرت و توانایی بیشتر است). (مصباح الشریعه، ج 1).
قرب الهی آثار فراوانی دارد که به برخی از آنها اشاره می کنیم:
1. تسلط بر نفس
خداوند متعال می فرماید: (إِنَّ الصَّلواهَ تَنهی عَنِ الفَحشآءِ وَ المُنکَرِ)؛ (نماز انسان را از منکرات و بدی ها باز می دارد). (سورة عنکبوت، آیة 45)
2. بینش خاص
از مزایای قرب الهی این است که انسان در سایة صفا و روشنی دل، بینش خاصی پیدا می کند که با آن حق و باطل را به روشنی تشخیص می دهد و هرگز گمراه نمی شود.
قرآن می فرماید: (یا أیَّهَا الَذِینَ آمَنُوا إِن تَتَّقُوا اللهَ یَجعَل لَکُم فُرقاناً)؛ (ای کسانی که ایمان آوردید، اگر پرهیزگار باشید خدا به شما نیرویی می بخشد که با آن، حق و باطل را به خوبی تشخیص می دهید). (سورة انفال، آیة 29)
3. نفی خواطر
پویندگان راه عبودیت به واسطة تکامل و قدرتی که در سایة بندگی می یابند، بر تمام اندیشه های پراکنده خود مسلط می شوند و در حال عبادت آن چنان تمرکز فکری و حضور قلب دارند که از غیر خدا غافل می شوند و غرق جمال و کمال خدا می گردند.
ابوعلی سینا می گوید: (عبادت، نوعی ورزش برای قوای فکری است که بر اثر تکرار و عادت به حضور در محضر خدا، فکر را از توجه به مسائل مربوط به طبیعت و ماده، به سوی تصورات ملکوتی می کشاند. قوای فکری تسلیم باطن و فطرت خدا جوی انسان می گردد و مطیع او می شوند). (اشارات، ج 3، ص 370)
4. خَلع نفس
در جهان طبیعت، روح و بدن نیاز شدیدی به یکدیگر دارند. ولی گاهی روح، بر اثر کمال و قدرتی که از جانب قرب الهی پیدا می کند از استخدام بدن بی نیاز می شود و می تواند خود را از بدن خلع نماید.
5. تصرف در جهان طبیعت
در پرتو عبادت و قرب الهی، نه تنها حوزة بدن تحت فرمان انسان قرار می گیرد، بلکه جهان طبیعت مطیع انسان می گردد و به اذن پروردگار در پرتو نیرو و قدرتی که از تقرب به خدا کسب نموده است در طبیعت تصرف می کند و مبدأ یک سلسله معجزه ها و کرامات می شود، و در حقیقت دارای قدرت بر تصرف و تسلط بر تکوین می شود.

آیا (ولایت تکوینی) به معنای تفویض است؟

برخی گمان کرده اند که (ولایت تکوینی امام) به معنای تفویض امر عالم به شخص امام است که این با عقیدة توحید افعالی سازگاری ندارد. و قرآن نیز یهود را به جهت این عقیده شدیداً مورد سرزنش قرار داده است. (سورة مائده، آیة 64)
برای جمع بین اعتقاد به (توحید افعالی) و اینکه در عالم وجود هیچ کاری بدون اراده و مشیت خداوند انجام نمی گیرد و اعتقاد به (ولایت تکوینی) امام باید گفت:
اولاً: هرگز تمام امور عالم به امام واگذار نشده است.
ثانیاً: در آن اموری نیز که امام تصرف تکوینی می کند همانند سایر امور، اراده و مشیت خاص الهی نیز بر آن تعلق گرفته است.

آیا (ولایت تکوینی) متعلق به خداوند است؟

برخی می گویند از آیات قرآن استفاده می شود که ولایت تنها متعلق به خداوند است.
قرآن کریم می فرماید: (أَمِ اتَّخَذُوا مِن دُونِهِ أَولِیآءَ فَاللهُ هُوَ الوَلِیُّ وَ هُوَ یُحیِ المَوتی وَ هُوَ عَلی کُلِّ شئ قَدیرٌ)؛ (آیا آنها غیر از خدا را ولی خود برگزیدند؟! در حالی که ولی فقط خداوند است و اوست که مردگان را زنده می کند و اوست که بر هر چیزی تواناست). (سورة شوری، آیة 31)
و نیز در جای دیگر می فرماید: (وَ ما لَکُم مِن دُونِ اللهِ مِن وَلِیَّ وَ لا نَصِیرٍ)؛ (و برای شما به جز خدا، ولی و یاری کننده ای نیست). (سورة شوری، آیة 31)
از جمع بین این آیات و آیات دیگر استفاده می شود که (ولایت) در اصل برای خداوند متعال است و دیگران به جهت قرب به خدا و به اذن او از این مقام بهره مند می شوند.
لذا در سوره مائده می خوانیم: (إِنَما وَلِیُّکُمُ اللهُ وَ رَسُولُهُ وَ الذِینَ آمَنُوا الذِینَ یُقِیمُونَ الصلوهَ وَ یُؤتُونَ الزکوةََ وَهُم راکِعُونَ)؛ (سرپرست و ولی شما تنها خداست و پیامبر او و آنها که ایمان آورده اند، همان ها که نماز را برپا می دارند و در حال رکوع زکات می دهند.) (سورة مائده، آیة 55)
و نیز در سورة تحریم می خوانیم: (وَ إِن تَظاهَرا عَلَیهِ فَإنَ اللهَ هُوَ مَولاهُ وَ جِبرِیلُ وَ صالحُ المُؤمنینَ وَ الملائکةُُ بَعدَ ذلِکَ ظهیرٌ) (و اگر بر ضد او (پیامبر صلی الله علیه و آله) دست به دست هم دهید (کاری از پیش نخواهید برد) زیرا خداوند ولی اوست و همچنین جبرئیل و مؤمنان صالح و فرشتگان بعد از آنان پشتیبان اویند). (سورة تحریم، آیة 4)

اگر امام ولایت تکوینی دارد پس چرا در مواقع ضروری از آن استفاده نمی کند؟

برخی می گویند: اگر امام دارای ولایت تکوینی و حق تصرف در نظام تکوین است، چرا در مواقع ضرورت، در تقدیرات الهی تصرف نمی کند تا بلا را از خود دور کرده، دشمنان خود را ریشه کن کند و تمام امکانات را برای خود جلب نماید؟
پاسخ: اولاً: قبل از هر چیز این نکته را باید ملتفت باشیم که چه بسا اموری را که گمان می کنیم برای ما ضرر دارد، در حالی که خیر محض است، و نیز به عکس چه بسا اموری که گمان می کنیم برای ما خیر است در حالی که شر محض است. ما این را نمی دانیم، اگر چه علام الغیوب و هر که را که خداوند خواسته و او را از علم غیب مطلع ساخته است از آن اطلاع دارد. لذا نباید به ظاهر امر قضاوت کرد که چرا امام این مصیبت را از خود دور نکرد و این منفعت را برای خود تحصیل ننمود.
قرآن می فرماید: (کُتِبَ عَلَیکُم القِتالُ وَ هُوَ کُرهٌ لَکُم وَ عَسی أَن تَکرَهُوا شَیئاً وَ هُوَ خَیرٌ لَکُم وَ عَسی أَن تُحِبُّوا شَیئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَکُم)؛ (جهاد در راه خدا بر شما مقرر شد، در حالی که برایتان ناخوشایند است. چه بسا چیزی را خوش نداشته باشید، حال آنکه خیر شما در آن است و یا چیزی را دوست داشته باشید، حال آنکه شرّ شما در آن است). (سورة بقره، آیة 216)
و نیز می فرماید: (فَعَسی أَن تَکرَهُوا شَیئاً وَ یَجعَلَ اللهُ فِیهِ خَیراً کَثیراً)؛ (چه بسا چیزی خوشایند شما نباشد و خداوند خیر فراوانی در آن قرار می دهد). (سورة نسا، آیة 19)
ثانیاً: امام از آنجا که تسلیم تقدیرات الهی است در هر کاری دست به تصرف تکوینی نمی زند و خلاف اراده و تقدیر و مشیت الهی گام بر نداشته و اقدام عملی انجام نمی دهد.
ثالثاً: ارادة حتمی اولی خداوند بر آن است که در این دار تکلیف هر کاری بر روال طبیعی و از روی اختیار انجام می گیرد و حتی الامکان از معجزه و خرق نظام طبیعت استفاده نشود.
رابعاً: هرگز انسان معصوم در نظام تکوین به جهت مصالح شخصی اقدام و تصرفی بر خلاف مقدرات الهی انجام نمی دهد، و اگر معجزه و اعمال ولایتی کند به جهت مصالح نوعی بشر و عالم است که این هم مطابق اراده و خواست و مشیت خداوندی است.

البته غیر امام هم بر طبق احادیث قدسی که خواهد آمد می تواند به درجه ای از ولایت دست پیدا کند اما ولی مطلق تنها امام می باشد و بس و این ولایت پس از رسیدن به مقام عظیم فنا فی الله و مقام بقا بعد از فنا به دست می آید .

انسان کامل که بر همه کس و همه چیز محیط است و از هر انسانی از خودش به او نزدیکتر است همانطور که پیامبر در روز غدیر ابتدا از مردم پرسید آیا من از خود شما به شما محق تر و مطاعتر و قابل اطاعت تر و به صلاح شما داناتر و به عبارتی نزدیکتر هستم.پس همانطور که من این مقام را دارم و مولای و امیر همه هستم این علی مولا و امیر همه است.من کنت مولاه فهذا علی مولاه.هر کس من بر او ولایت (به معنای اعم یعنی حق فرمان برداری و به معنای اخص یعنی نزدیکتر از خودش به او)دارم این برادرم علی بر او ولایت دارد.و یا اینکه پیامبر فرمود :من شهر علمم و علی درب آن.پس هر کس می خواهد وارد شهر علم شود باید از درب آن وارد شود.و این حدیث می رساند که پیامبر و بعد از او مولا علی مظهر تامه علم حضرت حقند و راهی برای نزدیک شدن به حضرت حق و بدست آوردن علوم حقیقی نیست جز از طریق انسان کامل.مطمئنا منظور پیامبر از این علوم علوم مادی که می تواند در دسترس همگان از کافر و مسلمان قرار بگیرد نیست بلکه منظور آن علمی است که حضرت آدم بعد از فرا گرفتن آن این قابلیت و مقام را بدست آورد که مسجود فرشتگان قرار گیرد.آری منظور پیامبر در این حدیث شریف اشرف علوم یعنی علوم الهی است که در این آیات سوره بقره مورد تأکید قرار گرفته است:
هنگامي كه پروردگار تو به فرشتگان گفت: من در روي زمين جانشين و حاكمي قرار خواهم داد. فرشتگان گفتند (پروردگاراآيا كسي را در زمين قرار ميدهي كه فساد و خونريزي كند؟ (زيرا موجودات زميني ديگر كه قبل از اين آدم پا به عرصه وجود گذاشتند، به حكم طبع جهان ماده نيز آلوده فساد و خونريزي شدند، اگر هدف از آفرينش انسان عبادت است) ما تسبيح و حمد تو را به جا مي‏آوريم، پروردگار فرمود: من حقائقي را مي‏دانم كه شما نمي‏دانيد. (30)
وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلاَئِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأَرْضِ خَلِيفَةً قَالُواْ أَتَجْعَلُ فِيهَا مَن يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاء وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لاَ تَعْلَمُونَ ﴿30﴾
سپس علم اسماء را همگي به آدم آموخت بعد آنها را به فرشتگان عرضه داشت و فرمود اگر راست مي‏گوئيد اسامي اينها را برشماريد! (31)
وَعَلَّمَ آدَمَ الأَسْمَاء كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلاَئِكَةِ فَقَالَ أَنبِئُونِي بِأَسْمَاء هَؤُلاء إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ ﴿31﴾
فرشتگان عرض كردند: منزهي تو!، ما چيزي جز آنچه به ما تعليم داده‏اي، نمي‏دانيم تو دانا و حكيمي. (32)
قَالُواْ سُبْحَانَكَ لاَ عِلْمَ لَنَا إِلاَّ مَا عَلَّمْتَنَا إِنَّكَ أَنتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ ﴿32﴾
فرمود اي آدم آنها را از اسماء(اسامي خدا که آنچنان در موجودات تجلی و ظهور پیدا کرده است) اين موجودات آگاه كن، هنگامي كه آنها را آگاه كرد خداوند فرمود: نگفتم من غيب آسمانها و زمين را ميدانم، و نيز ميدانم آنچه را شما آشكار مي‏كنيد يا پنهان مي‏داشتيد. (33)
قَالَ يَا آدَمُ أَنبِئْهُم بِأَسْمَآئِهِمْ فَلَمَّا أَنبَأَهُمْ بِأَسْمَآئِهِمْ قَالَ أَلَمْ أَقُل لَّكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنتُمْ تَكْتُمُونَ ﴿33﴾
و هنگامي كه به فرشتگان گفتيم براي آدم سجده و خضوع كنيد، همگي سجده كردند جز شيطان كه سر باز زد و تكبر ورزيد (و به خاطر نافرماني و تكبر) از كافران شد! (34)
وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلاَئِكَةِ اسْجُدُواْ لآدَمَ فَسَجَدُواْ إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ ﴿34﴾

پس حضرت علی(ع) و فرزندان معصومش از امامان همان انسانهای کامل و به تعبیر خود امامان معصوم حجتهای خداوند بر روی زمین هستند که خداوند که علم را بی واسطه از حضرت حق دریافت کرده اند

و صد البته امام به تمام ماسوی الله علم و احاطه کامل دارد و به این خاطر که مظهر علم خداست (و همانطور که گفته شد تنها علم به ذات حضرت حق است که از دسترس انسان کامل و تمام موجودات خارج است زیرا ذات آن حضرت بی منتهاست و انسان کامل نیز واله و شیدای ان حضرت است همچون تمام موجودات )و به تعبیری تمام عالم در انسان کامل جمع شده و بر طبق آیه قرآن :«وکل شییء أحصیناه فی امام مبین» و ما هر چیزی را در امام روشنگری جمع نموده ایم .زیرا تمام اشیاء مظاهر اسماء الهی هستند و چون امام مظهر همه اسما و صفات الهی است پس هر شیئی به تعبیر قرآن در امام هست.و آنچه خوبان همه دارند او تنها دارد وهمانطور که خداوند بر ما سوی الله و گذشته و آینده عالم علم و احاطه دارد او نیز در مظهریت تامه این صفت بر ماسوی الله علم و احاطه دارد زیرا نور امام و نور ولایت او بر تمام عوالم محیط و مسلط است و همانطور که هیچ چیز از دید حضرت حق پنهان نیست و او بصیر است و بینا انسان کامل نیز در مظهریت تامه این صفت بصیر است و البته کسب این صفات و نه تمام آنها با هم که فقط برای انسان کامل می باشد برای دیگر انسانها نیز میسر می باشد چنانکه در حدیث قدسی آمده است عبدی اطعنی حتی اجعلک مثلی، انا اقول لشی کن فیکون و انت تقول لشی کن فیکون
بنده من مرا اطاعت کن تا تو را مثل خودم قرار دهم من می گویم به امری که باش پس می شود و تو هم می گویی به امری که باش پس می شود

واین است مفهوم حدیث معروف قرب نوافل که شیعه و سنی آن را روایت کرده اند که::
« لایزال العبد یتقرب الی بالنوافل حتی اذا احببته، فاذا احببته کنت سمعه الذی یسمع به و بصره الذی یبصر بها و یده الذی یبطش بها » (اصول کافی، ج 4 ص 53 و بحارالانوار، ج 87 ص 31)
خداوند عزوجل فرمود : « هیچ بنده ای با وسیله ای که نزد من محبوب تر باشد از آنچه به او واجب کرده ام به من نزدیک نشد .( بعد از آن ) همانا او با نافله به من نزدیک میشود تا آنجا که او را دوست بدارم و چون دوستش بدارم گوش او شوم تا با آن بشنود و چشم او شوم تا با آن ببیند و زبانش شوم که با آن سخن گوید و دست او شوم که با آن ضربه زند . اگر مرا بخواند جوابش دهم و اگر از من خواهشی کند به او بدهم .

و یا چنانچه در حدیث معراج آمده است:

"ولا قومن له مقام عقله، و لااستغرقن عقله بمعرفتی ..." (وافی ج 3 ابواب المواعظ، باب مواعظ الله سبحانه، ص 40)
(و قطعا خود را به جای عقل او قرار می گیرم، و عقل او را در معرفت خویش غرقه می کنم
که از آن هم استفاده میشود
"و کنت عقله الذی یعقل به."

و عقل او خواهم شد که با آن تفکر کند

و این است مقام انسان کامل و انسان کامل و امام بر حق وقتی صحبت می کند بدون شک خداست که سخن می گوید ازطریق او و اوست که سخن می گوید بر طبق مظهریت اسماء بصیر و سمیع حضرت حق.و البته هر انسانی که به مقام فناء برسد مظهریت صفت یا صفاتی از صفات حضرت حق را خواهد داشت و وقتی او سخن می گوید باید بدانیم طبق این حدیث قدسی خداست که از طریق او سخن می گوید اما مقام انسان کامل و یا به تعبیری مقام ولایت و امامت بر انسانها که اشرف مخلوقات هستند و به تبع آنها بر سایر موجودات آنقدر عظیم است که خداوند شخصا آنها را از طریق وحی به پیامبر و از طریق او به امت معرفی کرده تا سر سپرده آنها شوند و بدانند خداوند از طریق آنها خلق را هدایت می کند و خداوند آنرا همپایه پیامبری معرفی می کند چنانکه حضرت ابراهیم پس از مراحلی به آن رسید و یا

همانطور که در آیه 67 سوره مائده آمده است:

«یا ایها الرسول بلغ ما انزل الیک من ربک و ان لم تفعل فما بلغت رسالته والله یعصمک من الناس»

ای رسول آنچه را از طرف پروردگارت به تو نازل شده با صراحت به همه مردم بگو که اگر نگویی، رسالت خدا را انجام نداده ای و خدا تو را از شر بدخواهان حفظ می کند.

و شیعه و سنی بر آن اتفاق دارند که این آیه در مورد ابلاغ پیامبر بر ولایت حضرت امیر است ولایت را امری معرفی کرده است که اگر معرفی نشود و دانسته نشود اصلا پیامبری بی آن سودی ندارد و گویا پیامبری نیامده است و رسلتی انجام داده نشده است چنانکه بعد از آن این آیه نازل شد که:

"الیوم اکملت لکم دینکم و اتممت علیکم نعمتی و رضیت لکم الاسلام دینا"⁽¹⁾

یعنی مقام ولایت است که کامل کننده دین است و خداوند دین اسلام را بدون مقام ولایت ناتمام می داند.

.و بنابر این همانطور که خداوند قوانین خلقت و عوالم و از جمله عالم طبیعت را خود آفریده و بنابراین به تمام قوانین آن علم و احاطه دارد انسان کامل نیز بر این قوانین علم دارد و انسان کامل این آینه تمام نمای صفات حضرت حق حتی بر علوم مادی هم مسلط است چنانکه حضرت علی هیچگاه در هیچ مسئله ای درمانده نشدند و بلکه به سرعت و بدون فوت لحظه ای وقت به تمام مسائل جواب می دادند از مسائل ریاضی آن روز گرفته تا مسائل حقوقی و ارثی و قرآنی و ............................ می گویند در جنگ صفین حضرت به آب رود نگاهی انداخت و گفت من می توانم از این آب نور استخراج کنم و این نشان از علم آن حضرت به علوم مادی می دهد و زندگی دیگر امامان معصوم هم این حقیقت را به خوبی نشان می دهد و امامان برای بدست آوردن جواب مسائل نیاز به زمان نداشتند زیرا راه حل مسئله در وجود مبارکشان حاضر بود مثل اینکه دو دو تا 4 تا نزد ما جوابش حاضر است

و زندگی امامان این نکته را روشن می سازد که با آنکه هیچ یک از چهارده معصوم نزد هیچ استادی جز خدا و امام و معصوم قبل از خود حاضر نشدند داناترین مردم زمان خود بودند و در پاسخ به هیچ سؤالی درمانده نشدند و تمام سؤالات چه مادی و چه معنوی پاسخش نزد آنها حاضر بود و بدون فکر کردن و رنج بردن پاسخ آنها را می دانستند
نگار من که به مکتب نرفت و خط ننوشت به غمزه مسئله آموز هر مدرس شد
چنان که یک نفر از حضرت علی (ع) سؤال کرد چگونه به این سرعت به پاسخ تمام سؤالات دسترسی داری و مولا علی(ع) جواب داد :همانطور که اگر از تو بپرسند چند انگشت داری بی مقدمه و بدون فکر پاسخ می دهی 10 انگشت پاسخ سؤالات اینگونه برایم ساده است.و همانطور که امام جواد و امام رضا و امام هادی در سنین نوجوانی و یا حتی خرد سالی به امامت رسیدند و تمام دانشمندان زمان خود را مغلوب علم خویش کردند.از آیات قرآن هم اینچنین بر می آید که امامت مقامی است که حتی از پیامبری و رسالت هم بالاتر است و آن را بالاترین مقام و بالاترین نوع هدایت انسانها توسط امام می شمارد و می فرماید پس از آنکه ابراهیم پیامبر آزمایشات الهی را پشت سر گذاشت به مقام امامت رسید و امامت را مقام هدایت به امر و از درون انسانها بیان می کند و این همان مقام انسان کامل است که بر تمام نفوس و جانها اشراف دارد و ظاهر و باطن همه چیز را به علم الهی می بیند زیرا او مظهر جامع صفات خداست و خداوند علم خود را در امام ظاهر کرده است.آری در عرفان اسلامی امام مظهر انسان کامل است.امام زیباست.امام رئوف است.امام عالم است.امام همزمان در تمام عوالم حضور دارد و در عین مشاهده جمال حضرت حق می تواند در عالم ملکوت و جبروت و ناسوت حضور داشته باشد و در هر عالم آداب آن عالم را به جای آورد.به تعبیر عرفا امام مقام جمع الجمع را داراست.در حالی که دیگر انسانها ممکن است با یکی از تجلیات حضرت حق از خود بیخود شود و فریاد انا الحق سر دهد اما امام به خاطر آن سعه وظرفیت عظیمی که خداوند در انسان کامل قرار داده حتی با مشاهده تجلیات جمال حضرتش در عالم لاهوت باز هم در این دنیا و عالم ناسوت می گوید:
قل هو الله احد
و در پایان :انسان کامل بالاترین مظهر جضرت دوست است بر روی این کره خاکی و در تمام عالم.و اگر می خواهیم خدا را بشناسیم تنها راه آن شناختن انسان کامل است و از طریق شناخت انسان کامل است که می توانیم خدا را بشناسیم چون شناسایی ذات خدا برای هیچ کس امکان پذیر نیست و خداوند را تنها می توان از طریق مظاهر آن در عالم هستی و در تجلیاتش شناخت و انسان کامل بالاترین درجه مظهریت اسما و صفات حضرت حق را دارا می باشد.
در پایان این شعر را تقدیم می کنم به مولا علی (ع) ولی مطلق و مولای جن و انس.این شعر شعری است که خود مولا علی (ع) هم برآن مهر تایید زده اند و در خوابی که آیت الله مرعشی نجفی در قم دیده اند به شهریار گفته اند: شهریار ما شعرت را بخوان در حالی که شهریار در آذربایجان در همان شب این شعر را سروده بود و بع از آن آیت الله مرعشی شهریار را دعوت می کنند به قم در حالی که اصلا قبل از آن اسم ایشان را هم نشنیده بود و از شهریار می خواهند شعرش را بخواند و شهریار آن شاعر سوخته دل هم شعرش را در وصف مولا می خواند درست همان شعری که آیت الله مرعشی در خواب شنیده بود می خواند .خوشا به حالت شهریار که مولای دو عالم تو را "شهریار ما" خطاب کرد خوشا به حالت.

علی ای همای رحمت تو چه آیتی خدا را
که به ماسوا فکندی همه سایه‌ی هما را
دل اگر خداشناسی همه در رخ علی بین
به علی شناختم به خدا قسم خدا را
به خدا که در دو عالم اثر از فنا نماند
چو علی گرفته باشد سر چشمه‌ی بقا را
مگر ای سحاب رحمت تو بباری ارنه دوزخ
به شرار قهر سوزد همه جان ماسوا را
برو ای گدای مسکین در خانه‌ی علی زن
که نگین پادشاهی دهد از کرم گدا را
بجز از علی که گوید به پسر که قاتل من
چو اسیر تست اکنون به اسیر کن مدارا
بجز از علی که آرد پسری ابوالعجائب
که علم کند به عالم شهدای کربلا را
چو به دوست عهد بندد ز میان پاکبازان
چو علی که میتواند که بسر برد وفا را
نه خدا توانمش خواند نه بشر توانمش گفت
متحیرم چه نامم شه ملک لافتی را
بدو چشم خون فشانم هله ای نسیم رحمت
که ز کوی او غباری به من آر توتیا را
به امید آن که شاید برسد به خاک پایت
چه پیامها سپردم همه سوز دل صبا را
چو تویی قضای گردان به دعای مستمندان
که ز جان ما بگردان ره آفت قضا را
چه زنم چونای هر دم ز نوای شوق او دم
که لسان غیب خوشتر بنوازد این نوا را
«همه شب در این امیدم که نسیم صبحگاهی
به پیام آشنائی بنوازد آشنا را»
ز نوای مرغ یا حق بشنو که در دل شب
غم دل به دوست گفتن چه خوشست شهریارا

وحدت وجود فلاسفه و عرفا

mahhboob — Mon, 03 Mar 2008 17:57:18 GMT

از دیدگاه فلاسفه عالم مظهر با (ضم میم و کسر هاء) mozherخداست. یعنی نشان از خدا میدهد و mozher یعنی نشان دهنده. یعنی ما با توجه به عالم پی به وجود علت آن می بریم یعنی این عالم و نظم خارق العاده در آن باید علت و آفریننده ای داشته باشد.

اما از دیدگاه عرفا عالم مظهر (با فتح میم و فتح هاء) mazhar خداست .mazhar یعنی محل ظهور.عالم مظهر حضرت حق است یعنی عالم محل ظهور حق است در موجودات و اشیاء آن.یعنی خداوند اینگونه خود را در عالم ظاهر کرده است.و اینچنین در عالم متجلی شده است.و خدای بی انتها و نا محدود خود را در محدودات و متعینات و اشیاء اینگونه ظاهر کرده است .و به عبارتی فلاسفه اول اشیاء و موجودات را می بینند و بعد پی به وجود حضرت حق می برند اما عرفای واصل اول خدا را می بینند و بعد اشیاء و موجودات را. به همین علت بود که حضرت مولا علی (ع) مولای جن و انس فرمودند: در چیزی ننگریستم مگر اینکه پیش از آن و پس از آن و همراه آن خدا را دیدم. و همین است تفسیر این آیه از سوره حدید آیه ۳ که می گوید:هو الاول و الآخر و الظاهر و الباطن .اوست اول و آخر و ظاهر و باطن هر چیزی.

خداوندا وقتی مظاهرت اینقدر می توانند زیبا باشند تو خود چونی و غبطه می خورم به حال آن کسانی که بی واسطه و بی حجب دنیا و ملکوت برایشان ذره ای پرده از رخ می گشایی تا آنها را مست و واله و شیدای ابدی خودت قرار دهی خوشا به حالشان .خوش باد حالشان .وقتی به کوهها نگاه میکنم به یاد عظمت و بزرگیت می افتم.وقتی به دریا نگاه می کنم به یاد بی انتها بودنت می افتم.وقتی به آسمان نگاه می کنم به یاد رحمتت می افتم.وقتی به صحرا نگاه میکنم به یاد حلمت و بردباریت می افتم. وقتی به گل سرخ می نگرم به یاد زیباییت می افتم.وقتی به خار هم می نگرم به یادت می افتم که این خار هم زیباست که چگونه آب لطیف را در ساقه هایش جاری می کند و صبورانه در برابر خورشید ایستادگی می کند.وقتی شبها به آسمان می نگرم و ستارگان را در آن تماشا می کنم با خود می گویم ای خدا تو چقدر بزرگی و چه عظمتی داری.و وقتی به آب می نگرم با خودم می گویم الهی تو چقدر پاک و لطیفی........

وحدت وجود

mahhboob — Mon, 18 Feb 2008 17:37:18 GMT

امشب می خواهم در باره یکی از اصول موضوعه و مهم عرفان اسلامی صحبت کنم.این اصل البته بی ربط به بحث نور الهی و عشق نیست بلکه اصلا عین ربطه .اسم این اصل وحدت وجوده.اگر بخواهم این اصل رو در یک جمله بیان کنم حاصلش اینه:همه موجودات عالم تجلی نور حقند .یعنی به عبارتی همه موجودات عالم او هستند و او نیستند .چون تجلی او هستند او هستند و چون ذات حضرت حق مافوق همه موجودات است او نیستند.اگر بخواهم این بحث رو با نور توضیح بدهم مانند این مثال مباشد:شما تا به حال خورشید رو دیده اید که چگونه نور افشانی می کند.وقتی ما از فاصله 8 میلیون کیلومتری خورشید رو می بینیم که چطور اشعه های زیبای آن از او جدا می شوند و خورشید را به صورت یک قرص پرتو افشان در می آورند در این حالت از طرفی می توانیم به آن اشعات زیبا خورشید بگوییم از این لحاظ که منبع و اصل آنها از خورشد است و از طرفی آنها را از خورشید جدا بدانیم چون ذات خورشید چیزی جدا از پرتوهای آنها می باشند.حال این مثال در عالم ماده گفته میشود تا با فهم ما که به عالم ماده و محسوسات آن خو گرفته و عادت کرده است و در حقیقت جز محسوسات عالم ماده چیز دیگری را نمی بیند و حس نمی کند بیشتر قابل فهم است وگرنه حضرت حق کجا و خورشید کجا.حضرت حق بی انتهاست و زیباتر از هر زیبایی در جهان است که البته هر چه زیبایی هم در جهان وجود دارد یک قطره از دریای زیبایی خداوند است.اما چه کنم که چشمها و گوش ها کور است و نمی تواند نور حضرتش را که در تمام جهان دائما در حال تجلی است را ببیند.چشمها و گوش هایی که به روی عالم ملکوت بسته است حافظی باید که این عوالم را با چشم دل ببیند که
دوش دیدیم که ملائک در میخانه زدند     گل آدم بسرشتند و به پیمانه زدند
مثال دیگری که برای فهم بیشتر درباره اصل وحدت وجود عرفا گفته شده است این مثال می باشد.اگر ما یک نور سفید را در اتاقی تاریک از یک منشور بگذرانیم هفت رنگ مختلف از ان ممنشور بازتابانده می شود.حال ما به هر یک از آن هفت رنگ از طرفی می توانیم بگوییم همان نور سفید است و از طرفی آن نور سفید نیست چون ذات آن نور سفید از نورهای آبی و مثلا قرمز جداست ولی آن هفت رنگ وجود جدایی از آن نور اصلی ندارند.این اصل در عرفان پر از ستاره اسلامی به اصل وحدت وجود شهرت یافته است و البته چه بسیار عرفایی که به خاطر این اصل برچسب کفر خوردند و زندیق نامیده شدند و چه عرفایی که با گفتن و آوردن این اصل به پای چوبه دار رفتند.به قول حضرت علامه طباطبایی
چه فرهادها مرده در کوه ها     چه حلاج ها رفته بر دارها
به این علت است که تمام موجودات جهان یکسره مشغول تسبیح حضرت حقند و همه در باطن فریاد انالحق سر می دهند اما گوش شنوایی نیست تا این صوت آسمانی را از درختان و کوه و صحرا بشنودوبه قول مولانا
موسی نیست که دعوی اناالحق شنود        ورنه این زمزمه در هر شجری نیست که نیست
موسی بود که در آن شب آن دعوی را از درختی شنید .درخت به زبان حال آنشب با موسی سخن گفت و یا به عبارتی درختی نبود تا سخن بگوید بلکه حضرت حق بود که از طریق تجلی خود بر درخت با موسی سخن گفت.این درخت نبود که به زبان آمد بلکه این موسی بود که گوش دلش صدای زیبا و آرامش دهنده حضرت دوست را از طریق آن درخت زیتون شنید .آن درخت از بدو خلقت فریاد اناالحق سر داده بود اما دل کسی به عالم ملکوت باز نشده بود تا آن زیباترین صوت عالم و دل پذیرترین سخن جهان را بشنود.خدا بود که از طریق آن درخت در آن شب فرخنده و پر برکت با موسی چنین گفت :ای موسی به این درخت نگاه نکن .بلکه به من گوش کن منم که یه صورت درختی بر تو تجلی می کنم. همانطور که رسول الله روزی برای یکی از اصحابش مقداری از سنگریزه های روی زمین را بداشت و آن مرد به ناگاه صدای ذکر گفتن آن سنگریزه ها را شنید.آن سنگریزه ها همیشه مشغول ذک حضرت حق بودند و در باطن و ملکوت خود اما پیامبر تنها گوش دل آن مرد را برای لحظاتی باز کرد تا آن مرد صدای لا اله الا الله را از آنها بشنود.

و نیست اویی جز او و" لا اله الا هو. الحی القیوم"

مولانا در دیوان شمس در یک غزل زیبا به این معنی و حقیقت اشاره ای لطیف دارد:

هر لحظه به شكلي بت عيار بر آمد، دل برد و نهان شد
هر دم به لباس دگر آن يار بر آمد، گه پير و جوان شد
گاهي به تك طينت صلصال فرو رفت، غواص معاني
گاهي ز تك كهگل فخار بر آمد، زان پس به جهان شد
گه نوح شد و كرد جهاني به دعا غرق، خود رفت به كشتي
گه گشت خليل و به دل نار برآمد، آتش گل از آن شد
يوسف شد و از مصر فرستاد قميصي روشنگر عالم
از ديده يعقوب چو انوار برآمد، تا ديده عيان شد
حقا كه هم او بود كه اندر يد بيضا مي كرد شباني
در چوب شد و بر صفت نار برآمد، زان فخر بيان شد
مي گشت دمي چند بر اين روي زمين او از بهر تفرج
عيسي شد و بر گنبد دوار بر آمد، تسبيح كنان شد
بالجمله هم او بود كه مي آمد و مي رفت هر قرن كه ديدي
تا عاقبت آن شكل عرب وار برآمد، داراي جهان شد
منسوخ چه باشد چه تناسخ به حقيقت آن دلبر زيبا
شمشير شد و در كف كرار برآمد، قتال زمان شد
ني ني كه هم او بود كه مي گفت انا الحق در صوت الهي
منصور نبود آن كه بر آن دار برآمد، نادان به گمان شد
رومي سخن كفر نگفته است و نگويد، منكر نشويدش
كافر بود آن كس كه به انكار برآمد، از دوزخيان شد

آری تمام عالم در هر لحظه فریاد برمی آورد که ما هیچ نیستیم بلکه خداوند حکیم است که اینگونه خود را در عالم جلوه نموده است تا شما حضرتش را بشناسید و به او ایمان بیاورید و ما شخصیت مستقلی نداریم بلکه خداست که اینگونه و در ما ظاهر بر شما شده است پس ببینید و عبرت بگیرید و با دیدن زیبایی ما بدانید شما به زیبایی حضرتش می نگرید.و به همین علت بود که باباطاهر عریان در آن رباعی زیبا بیان می کند
به صحرا بنگرم صحرا ته مینم          به در یا بنگرم دریا ته وینم
به هر جا بنگرم کوه و در دشت         نشان از قامت رعنا ته وینم
از این منظر زیبایی شناسی عرفانی همه عالم هیچ نیست جز جلوهایی از جمال بی منتهای حضرت دوست
به قول حافظ شیرین سخن
این همه عکس می و نقش نگارین که نمود      یک فروغ رخ ساقی است که در جام افتاد
و به همین علت بود که حضرت حلاج فریاد انا الحق سر می دهد .چون حلاج را وقتی به سراپرده حضرتش راه دادند به ناگاه گوشش و چشمش با این حقیقت آشنا شد که جز حضرتش وجودی حقیقی در عالم نیست و همه عالم جلوه های جمال حضرت دوست است پس گفت انا الحق نه اینکه بگوید من خدا هستم بلکه گفت من نیستم هر چه هست خدا ست .حلاجی نیست تا دعوی خدایی کند بلکه حلاج فانی شد در حضرت دوست و منی نیست . و حلاج بی خودانه و مستانه فریاد انا الحق سر داد.یعنی ای خلق بدانید خداست که اینگونه رخ خود را در عالم نشان داده است.پس فریب این ظاهر را نخورید .شما هم به حریم حضرتش راه پیدا کنید تا شما هم آنچه من دیدم ببینید و صدای انا الحقی که من شنیدم بشنوید.اما حلاج را بر دار کردند که چرا کفر می گوید.آری حلاج کفر می گفت .حلاج کافر شده بود اما نه کافر نسبت به خدا بلکه نسبت به خدای آن ظاهر گرایان قشری مذهب که خدا را از خلق جدا می دانستند و خلق را از خدا و بدین گونه می گفتند راهی به حضرتش نیست و سعی هم نکنید و هر که سعی کند مانند حلاج بر سر دار خواهد رفت.حلاج رفت اما فریادش هنوز هم در تاریخ و در روزگار ما طننین افکنده است که ای خلق راه خدا را بپیمایید تا ببینید که همه عالم مظهر جمال حضرتش می باشد.

انا الحق چون روا باشد از درختی چرا نبود روا از نیکبختی

چرا وقتی درختی می تواند فریاد انا الحق سر دهد و خداوند از طریق آن درخت با موسی سخن گوید یک انسان که بسی در مقام والاتر از درخت است نتواند.شیخ محمد شبستری در کتاب پر محتوای گلشن راز به این پرسش پاسخ می دهد:

سوال:

کدامین نقطه را نطق است «اناالحق»

چه گویی هرزه بود آن یا محقق

پاسخ:

انا الحق کشف اسرار است مطلق		جز از حق کیست تا گوید انا الحق
همه ذرات عالم همچو منصور		تو خواهی مست گیر و خواه مخمور
در این تسبیح و تهلیلند دائم		بدین معنی همی‌باشند قائم
اگر خواهی که گردد بر تو آسان		«و ان من شیء» را یک ره فرو خوان
چو کردی خویشتن را پنبه‌کاری		تو هم حلاج‌وار این دم برآری
برآور پنبه‌ی پندارت از گوش		ندای «واحد القهار» بنیوش
ندا می‌آید از حق بر دوامت		چرا گشتی تو موقوف قیامت
درآ در وادی ایمن که ناگاه		درختی گویدت «انی انا الله»
روا باشد انا الحق از درختی		چرا نبود روا از نیک‌بختی
هر آن کس را که اندر دل شکی نیست		یقین داند که هستی جز یکی نیست
انانیت بود حق را سزاوار		که هو غیب است و غایب وهم و پندار
جناب حضرت حق را دویی نیست		در آن حضرت من و ما و تویی نیست

تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالأَرْضُ وَمَن فِيهِنَّ وَإِن مِّن شَيْءٍ إِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدَهِ وَلَـكِن لاَّ تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا «44»اسراء

آسمان هاى هفتگانه و زمين و هر كس كه در آنهاست ، او را تسبيح مي گويند ، وهيچ چيزى نيست مگر اينكه همراه با ستايش ، تسبيح او مي گويد ، ولى شما تسبيح آنها را نمي فهميد ، يقيناً او بردبار و بسيار آمرزنده است . « 44»

اصلا مگر می شود عالم را از خدا جدا بدانیم .خدا خودش می گوید من از شما به شما نزدیک ترم.<نحنُ اقرب الیه من حبل الورید>.خداوند خود در قرآن می گوید حقیقت همه اشیا منم:هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ الحديد : 3
اوست اول و آخر و ظاهر و باطن همه اشیائ عالم و او به همه چیز عالم است
علاوه بر این آیات خداوند درجاهای مختلف قرآن کریم به این حقیقت یعنی به وحدت وجود اشاره می کند
«الله نور السموات و الارض‏»،،«لا اله الا هو»، «كل من علیها فان‏»، «ونفخت فیه من روحی‏»،«ولقد خلقنا الانسان و نعلم ما توسوس به نفسه و نحن اقرب الیه من حبل الورید»، «اینما تولوا فثم وجه الله‏»،«و من لم یجعل الله له نورا فما له من نور»
اگر عالم تجلی نور حضرت دوست نباشد پس خداوند چگونه شناخته خواهد شد.اصلا چگونه یک شی در همین عالم محسوسات می تواند علت تامه و تمام شیئی دیگر باشد .مسلما وقتی که معلول یعنی شی آفریده شده یک تجلی و یک نوع بروز و ظهور علت خود باشد هرچند معلول در درجه پایین تری از وجود علت خود باشد و اصلا آیا در همین عالم مادیات امکان دارد یک شی به طور کامل از وجود علت خود جدا باشد.یعنی مثلا از آتش بخار بلند شود و از آب آتش .چون این معلول ها هیچ سنخیتی با علت خود ندارند پس آنها باید معلول شیئی باشند که هم سنخ آنهاست.اشتباه نکنید هیچ کس نمی گوید درخت خداست یا خدا درخت است.بلکه فقط این را می گوییم که درخت وجود مستقلی از خودش ندارد و خداست که بدین زیبایی جمال خود را در عالم آراسته است و نشان داده است . و این درخت خود تجلی جمال آن دلآرام است منتها در عالم ماده و موجودات ملکوتی تجلی جمال آن دلآرام هستند اما در عالم ملکوت و سیر انسان به سوی خدا تا آن جا ادامه پیدا می کند که از عالم ماده بگذرد و از عالم ملکوت هم بگذرد و حضرتش بی حضور حجب ماده و ملکوت بر او تجلی کند و جمال بی منتهایش را به او به قدر تحملش نشان دهد زیرا حضرتش را جمالی است و زیبایی است بی منتها و انسان متناهی است و هیچگاه تاب تحمل تمام جمال حضرتش را ندارد .به این خاطر است که خداوند هیچگته شناخته نمی شود چون خدا بی منتهاست و انسان حتی رسول خدا هم هر قدر عظمت داشته باشند باز هم در برابر جمال حضرتش متناهیند .به همین علت بود که حضرت در مناجاتشان با خدا می گویند:

الهی ما عبدناک حق عبادتک و ما عرفناک حق معرفتک

پروردگارا آنچنان که باید تو را عبادت کنیم عبادت نمی کنیم و حق عبادتت را به جای نمی آوریم و آنچنان که باید تو را بشناسیم نمی شناسیم و حق معرفتت را به جای نمی آوریم.

و چون حضرتش بر آدمی تجلی کند انسان از دیدن جمال حضرتش مدهوش خواهد شد و مست خواهد شد چگونه ممکن است وقتی پادشاه پادشاهان عالم که جمالی بی منتها هم دارد بر انسان پرده گشاید و انسان باز هم به هوش باشدو عرفا از این مقام به مقام فنا تعبیر می کنند و ان را بالاترین مقامات در عرفان می شمارند چرا که دیگر بین انسان و حضرتش حجابی نیست.و حتی انسان خودش هم دیگر در مان نیست که تو خود حجاب خودی حافظ از میان برخیز و این جاست که می گوییم حافظی و حلاجی نبود که انا الحق بگوید بایزیدی نبود تا انا بگوید. و منی نبود تا انا بگوید بلکه حلاج خودی نمی دید و آنچنان مست دیدار شده بود که بی خودانه فریاد انا الحق سر می داد.در حقیقت می گفت من نیستم اوست که هست.من نیستم اوست که هست.من نیستم اوست که هست.و وقتی پادشاهی مانند او در عالم وجود داشته باشد من و تو چکاره ایم .در برابر وجود آن پادشاه و جمال نامتناهیش من و تو هیچیم و اگر هم جمالی داریم و اگر عالم جمالی دارد باز هم با این حال همه و همه چیزی نیستند جز جمال حضرتش که اینگونه خود را در عالم نشان داده است.که گفته اند.

پری رو تاب مستوری ندارد چو در بندی ز روزن سر برآرد

....آری حلاج از تمام عالم فریاد انا الحق را می شنید .این حقیقت را آنهایی که رفته اند گفته اند که
امروز چنان مستم از باده دوشینه تا صبح قیامت هم بیدار نخواهم شد
در پایان می خواهم یکی از زیباترین بلکه به نظرم زیباترین ترجیع بند و شعری که این حقیقت وجودی را در عالم تصویر می کند بیان کنم.ترجیع بند بسیار بسیار بسیار زیبایی است از هاتف اصفهانی

ای فدای تو هم دل و هم جان		وی نثار رهت هم این و هم آن
دل فدای تو، چون تویی دلبر		جان نثار تو، چون تویی جانان
دل رهاندن زدست تو مشکل		جان فشاندن به پای تو آسان
راه وصل تو، راه پرآسیب		درد عشق تو، درد بی‌درمان
بندگانیم جان و دل بر کف		چشم بر حکم و گوش بر فرمان
گر سر صلح داری، اینک دل		ور سر جنگ داری، اینک جان
دوش از شور عشق و جذبه‌ی شوق		هر طرف می‌شتافتم حیران
آخر کار، شوق دیدارم		سوی دیر مغان کشید عنان
چشم بد دور، خلوتی دیدم		روشن از نور حق، نه از نیران
هر طرف دیدم آتشی کان شب		دید در طور موسی عمران
پیری آنجا به آتش افروزی		به ادب گرد پیر مغبچگان
همه سیمین عذرا و گل رخسار		همه شیرین زبان و تنگ دهان
عود و چنگ و نی و دف و بربط		شمع و نقل و گل و مل و ریحان
ساقی ماه‌روی مشکین‌موی		مطرب بذله گوی و خوش‌الحان
مغ و مغ‌زاده، موبد و دستور		خدمتش را تمام بسته میان
من شرمنده از مسلمانی		شدم آن جا به گوشه‌ای پنهان
پیر پرسید کیست این؟ گفتند:		عاشقی بی‌قرار و سرگردان
گفت: جامی دهیدش از می ناب		گرچه ناخوانده باشد این مهمان
ساقی آتش‌پرست آتش دست		ریخت در ساغر آتش سوزان
چون کشیدم نه عقل ماند و نه هوش		سوخت هم کفر ازان و هم ایمان

مست افتادم و در آن مستی		به زبانی که شرح آن نتوان
این سخن می‌شنیدم از اعضا		همه حتی الورید و الشریان
که یکی هست و هیچ نیست جز او		وحده لااله الاهو

□

از تو ای دوست نگسلم پیوند		ور به تیغم برند بند از بند
الحق ارزان بود ز ما صد جان		وز دهان تو نیم شکرخند
ای پدر پند کم ده از عشقم		که نخواهد شد اهل این فرزند
پند آنان دهند خلق ای کاش		که ز عشق تو می‌دهندم پند
من ره کوی عافیت دانم		چه کنم کاوفتاده‌ام به کمند
در کلیسا به دلبری ترسا		گفتم: ای جان به دام تو در بند
ای که دارد به تار زنارت		هر سر موی من جدا پیوند
ره به وحدت نیافتن تا کی		ننگ تثلیت بر یکی تا چند؟
نام حق یگانه چون شاید		که اب و ابن و روح قدس نهند؟
لب شیرین گشود و با من گفت		وز شکرخند ریخت از لب قند
که گر از سر وحدت آگاهی		تهمت کافری به ما مپسند
در سه آیینه شاهد ازلی		پرتو از روی تابناک افگند
سه نگردد بریشم ار او را		پرنیان خوانی و حریر و پرند
ما در این گفتگو که از یک سو		شد ز ناقوس این ترانه بلند
که یکی هست و هیچ نیست جز او		وحده لااله الاهو

□

دوش رفتم به کوی باده فروش		ز آتش عشق دل به جوش و خروش
مجلسی نغز دیدم و روشن		میر آن بزم پیر باده فروش

چاکران ایستاده صف در صف		باده خوران نشسته دوش بدوش
پیر در صدر و می‌کشان گردش		پاره‌ای مست و پاره‌ای مدهوش
سینه بی‌کینه و درون صافی		دل پر از گفتگو و لب خاموش
همه را از عنایت ازلی		چشم حق‌بین و گوش راز نیوش
سخن این به آن هنیالک		پاسخ آن به این که بادت نوش
گوش بر چنگ و چشم بر ساغر		آرزوی دو کون در آغوش
به ادب پیش رفتم و گفتم:		ای تو را دل قرارگاه سروش
عاشقم دردمند و حاجتمند		درد من بنگر و به درمان کوش
پیر خندان به طنز با من گفت:		ای تو را پیر عقل حلقه به گوش
تو کجا ما کجا که از شرمت		دختر رز نشسته برقع‌پوش
گفتمش سوخت جانم، آبی ده		و آتش من فرونشان از جوش
دوش می‌سوختم از این آتش		آه اگر امشبم بود چون دوش
گفت خندان که هین پیاله بگیر		ستدم گفت هان زیاده منوش
جرعه‌ای درکشیدم و گشتم		فارغ از رنج عقل و محنت هوش
چون به هوش آمدم یکی دیدم		مابقی را همه خطوط و نقوش
ناگهان در صوامع ملکوت		این حدیثم سروش گفت به گوش
که یکی هست و هیچ نیست جز او		وحده لااله الاهو

□

چشم دل باز کن که جان بینی		آنچه نادیدنی است آن بینی
گر به اقلیم عشق روی آری		همه آفاق گلستان بینی
بر همه اهل آن زمین به مراد		گردش دور آسمان بینی

آنچه بینی دلت همان خواهد		وانچه خواهد دلت همان بینی
بی‌سر و پا گدای آن جا را		سر به ملک جهان گران بینی
هم در آن پا برهنه قومی را		پای بر فرق فرقدان بینی
هم در آن سر برهنه جمعی را		بر سر از عرش سایبان بینی
گاه وجد و سماع هر یک را		بر دو کون آستین‌فشان بینی
دل هر ذره را که بشکافی		آفتابیش در میان بینی
هرچه داری اگر به عشق دهی		کافرم گر جوی زیان بینی
جان گدازی اگر به آتش عشق		عشق را کیمیای جان بینی
از مضیق جهات درگذری		وسعت ملک لامکان بینی
آنچه نشنیده گوش آن شنوی		وانچه نادیده چشم آن بینی
تا به جایی رساندت که یکی		از جهان و جهانیان بینی
با یکی عشق ورز از دل و جان		تا به عین‌الیقین عیان بینی
که یکی هست و هیچ نیست جز او		وحده لااله الاهو

□

یار بی‌پرده از در و دیوار		در تجلی است یا اولی‌الابصار
شمع جویی و آفتاب بلند		روز بس روشن و تو در شب تار
گر ز ظلمات خود رهی بینی		همه عالم مشارق انوار
کوروش قائد و عصا طلبی		بهر این راه روشن و هموار
چشم بگشا به گلستان و ببین		جلوه‌ی آب صاف در گل و خار
ز آب بی‌رنگ صد هزاران رنگ		لاله و گل نگر در این گلزار
پا به راه طلب نه و از عشق		بهر این راه توشه‌ای بردار

شود آسان ز عشق کاری چند		که بود پیش عقل بس دشوار
یار گو بالغدو و اصال		یار جو بالعشی والابکار
صد رهت لن ترانی ار گویند		بازمی‌دار دیده بر دیدار
تا به جایی رسی که می‌نرسد		پای اوهام و دیده‌ی افکار
بار یابی به محفلی کن جا		جبرئیل امین ندارد بار
این ره، آن زاد راه و آن منزل		مرد راهی اگر، بیا و بیار
ور نه ای مرد راه چون دگران		یار می‌گوی و پشت سر می‌خار
هاتف، ارباب معرفت که گهی		مست خوانندشان و گه هشیار
از می و جام و مطرب و ساقی		از مغ و دیر و شاهد و زنار
قصد ایشان نهفته اسراری است		که به ایما کنند گاه اظهار
پی بری گر به رازشان دانی		که همین است سر آن اسرار
که یکی هست و هیچ نیست جز او		وحده لااله الاهو

عظمت حضرت فاطمه زهرا در آیه نور

mahhboob — Sat, 02 Feb 2008 15:22:18 GMT

عظمت حضرت زهرا علیهاالسلام در آیه «نور»
		خدا در قرآن می‌فرماید: «الله نور السّماوات و الارض، مثل نوره کمشکوة فیها مصباح، المصباح فی زجاجة، الزجاجة کانّها کوکب درّی... »(1)؛ خدا نور آسمان‌ها و زمین است. وصف نور خداوند همانند چراغدانی است که در آن چراغی پرفروغ باشد. آن چراغ در حبابی قرار گیرد، حبابی شفّاف و درخشنده، همچون اختری فروزان ... . «حافظ ابن مغازلی شافعی» در کتاب مناقب از «علی بن جعفر» آورده است که گفت: من از حضرت کاظم علیه السلام در مورد تفسیر آیه شریفه پرسیدم که؛ «کمشکوة فیها مصباح» چه پیام و مفهومی دارد؟ آن حضرت فرمود: منظور از واژه «مشکوة» دخت پیامبر، «فاطمه» است و واژه «مصباح» دو نور دیده‌اش حسن و حسین هستند. آنگاه از «کانّها کوکب دریّ» پرسیدم که فرمود: فاطمه در میان زنان گیتی بسان اختری نورافشان است. سپس از «یکاد زیتها یضیء» پرسیدم که فرمود: او در دانش و بینش چنان است که چیزی نمانده است که همه علوم و دانش‌ها، از او سرچشمه بگیرد. و نیز از پیامبر آورده‌اند که فرمود: «... و نور ابنتی فاطمة من نور الله...»(بحارالانوار، ج 15، ص10) ؛ نور دخت گرانمایه‌ام فاطمه از نور خداست. این هم یه تفسیر زیبای دیگر از یکی از محبان اهل بیت که خیلی به نظرم زیباست: آیه ی ۳۵ سوره ی نور و ترجمه ی فارسی آن: بسم الله الرحمن الرحیم «الله نور السموات والارض مثل نوره کمشکوة فیها مصباح المصباح فی زجاجة الزجاجة کانها کوکب دری یوقد من شجرة مبرکة زیتونة لاشرقیة ولا غربیة یکاد زیتها یضیء ولو لم تمسسه نار نور علی نور یهدی الله لنوره من یشاء و یضرب الله الامثال للناس والله بکل شیء علیم» به نام خداوند بخشنده ی مهربان « خدا نور آسمان و زمین است. مثل نور او چون چراغدانی است که در آن چراغی، و آن چراغ در شیشه ای است. آن شیشه گویی اختری درخشان است که از درخت خجسته ی زیتونی که نه شرقی است و نه غربی، افروخته می شود. نزدیک است که روغنش ـ هر چند بدان آتشی نرسیده باشد ـ روشنی بخشد. رو شنی بر روی روشنی است. خدا هر که را بخواهد با نور خویش هدایت می کند، واین مثلها را خدا برای مردم می زند و خدا به هر چیزی داناست.» تفسیر کلمات این آیه: الله : نام مبارک خداوند جل شانه نور السموات والارض(نور آسمانها و زمین): حضرت محمد مصطفی(صل الله علیه وآله وسلم) مثل نوره(مثال نور او):حضرت امام علی(علیه السلام) مشکوة(چراغدان): حضرت فاطمه زهرا(سلام الله علیها)، اشاره به به وجود آمدن دو چراغ( امام حسن و امام حسین _ع ) از چراغدان( حضرت زهرِا_س). مصباح(چراغ) اول: حضرت امام حسن(علیه السلام) المصباح(دوم): حضرت امام حسین(علیه السلام)، اشاره به حدیث شریف نبوی(ص): ان الحسین مصباح الهدی و سفینة النجاة. الزجاجة(شیشه): حضرت امام سجاد(علیه السلام) کوکب(اختر، ستاره): حضرت امام باقر(علیه السلام) در(درخشان): حضرت امام صادق (علیه السلام) یوقد من شجرة مبارکة زیتونة(از درخت خجسته ی زیتون، افروخته می شود) :حضرت امام موسی کاظم(علیه السلام)، اشاره به نوری که از درخت زیتون در کوه طور بر حضرت موسای پیامبر(ع) تابید.( اشاره به نام موسی) لاشرقیة ولا غربیة( نه شرقی است و نه غربی): حضرت امام رضا (علیه السلام)؛ زیباترین نکته ان است مرقد مطهر حضرت امام رضا (ع) در شهر مقدس مشهد است که شهر مشهد نه در شرق عالم است نه در غرب عالم در یک نقطه ای قرار گرفته که نه شرقی است و نه غربی . یکاد زیتها یضیء و لو لم تمسسه نار(نزدیک است که روغنش ـ هر چند بدان آتشی نرسیده باشد ـ روشنی بخشد.):حضرت امام جواد (علیه السلام)؛ اشاره به کودکی حضرت امام جواد(ع) که در ۶ سالگی وقتی حضرت در دربار مامون ، در محاصره ی علماء و دانشمندان مذاهبی که مامون برای عوام فریبی مردم جمع کرده بود تا مقام آن حضرت را پایین جلوه دهد، قرار گرفت، با وجود کودکی جواب همه ی علمای معاند را داد و همه را ضایع نمود و در حقیقت روشنی و نور داد قبل از اینکه به بلوغ رسیده باشد. نور علی نور(روشنی بر روی روشنی): نور اول: حضرت امام هادی(علیه السلام) نور دوم :حضرت امام حسن عسگری(علیه السلام) یهدی الله بنوره من یشاء(خدا هر که را بخواهد با نور خویش هدایت می کند):حضرت امام مهدی( عجل الله تعالی فرجه الشریف)؛ اشاره به نام مبارک حضرت و هدایتگری بشر به دست حضرت در زمان ظهور به اذن خداوند.

آیه نور(1)

mahhboob — Sun, 13 Jan 2008 05:06:47 GMT

این بار در ادامه مباحث نور با تفسیر آیه نور یعنی آیات ۳۵ تا ۳۸ سوره مبارکه نور از زبان یکی از ستارگان آسمان عرفان و معرفت حضرت علامه سید محمد حسین حسینی تهرانی در خدمت شما هستم.

أعوذُ بِاللَهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجيم‌

بِسْـمِ اللَهِ الـرَّحْمَنِ الـرَّحيم‌

وَ صَلَّي‌ اللَهُ عَلَي‌ سَيِّدِنا مُحَمَّدٍ وَ ءَالِهِ الطَّيِّبينَ الطّاهِرينَ

وَ لَعْنَةُ اللَهِ عَلَي‌ أعْدا´ئِهِمْ أجْمَعينَ مِنَ ا لاْ نَ إلَي‌ قِيامِ يَوْمِ الدّينِ

وَ لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ إلاّ بِاللَهِ الْعَليِّ الْعَظيم‌

تفسير آيه نور
قالَ اللَهُ الْحَكيمُ في‌ كِتابِهِ الْكَريم‌:

اللَهُ نُورُ السَّمَـاوَات وَ الاْرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَوةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ فِي‌ زُجَاجَةٍ الزُّجَاجَةُ كَأَنـَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِن‌ شَجَرَةٍ مُبَـارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لاَ شَرْقِيَّةٍ وَ لاَ غَرْبِيَّةٍ يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِي‌´ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُورٌ عَلَي‌ نُورٍ يَهْدِي‌ اللَهُ لِنُورِهِ مَن‌ يَشَآءُ وَ يَضْرِبُ اللَهُ الاْمْثَـ'لَ لِلنَّاسِ وَ اللَهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ. فِي‌ بُيُوتٍ أَذِنَ اللَهُ أَن‌ تُرْفَعَ وَ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ و يُسَبِّحُ لَهُ و فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالاْ صَالِ رِجَالٌ لاَ تُلْهِيهِمْ تِجَـ'رَةٌ وَ لاَ بَيْعٌ عَن‌ ذِكْرِ اللَهِ وَ إِقَامِ الصَّلَو'ةِ وَ إِيتَآءِ الزَّكَو'ةِ يَخَافُونَ يَوْمًا تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَ الاْبْصَـ'رُ. لِيَجْزِيَهُمُ اللَهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَ يَزِيدَهُم‌ مِن‌ فَضْلِهِ وَ اللَهُ يَرْزُقُ مَن‌ يَشَآءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ.

(آية‌ سي‌ و پنجم‌ تا سي‌ و هشتم‌ از سورة‌ مباركة‌ نور: بيست‌ و چهارمين‌ سوره‌ از قرآن‌ كريم‌)

«خداوند نور آسمانها و زمين‌ است‌. مَثَل‌ نور او مانند چراغدان‌ دروني‌ ديوار بدون‌ منفذ مي‌باشد كه‌ در آن‌ چراغ‌ بوده‌ باشد. آن‌ چراغ‌ در داخل‌ شيشه‌ و حبابي‌ است‌ (كه‌ بر روي‌ آن‌ گذارده‌ شده‌ است‌) و آن‌ حبابِ آبگينه‌اي‌ گويا همچون‌ ستاره‌اي‌ درخشان‌ است‌. آن‌ چراغ‌ برافروخته‌ مي‌شود از مادّة‌ زيتونيِ درخت‌ بركت‌ داده‌ شدة‌ زيتون‌، كه‌ نه‌ نسبت‌ با مشرق‌ دارد و نه‌ با مغرب‌. (بلكه‌ در ميان‌ بيابان‌ در زير آسمان‌ در حال‌ اعتدال‌ از خورشيد و هوا و زمين‌ بهره‌ مي‌گيرد.) به‌ قدري‌ آن‌ روغن‌ زيتون‌ كه‌ مادّة‌ برافروختگي‌ اين‌ چراغ‌ مي‌باشد، درخشنده‌ و پرلمعان‌ و نور افزاست‌ كه‌ اگر آتشگيرانه‌اي‌ با آن‌ تماسّ حاصل‌ نكند باز هم‌ شعله‌ور است‌. آن‌ حباب‌ نور ديگري‌ است‌ افزون‌ بر روي‌ نور چراغ‌. خداوند با نور خودش‌ هدايت‌ مي‌كند مومناني‌ را كه‌ بخواهد (به‌ منزلگه‌ قرب‌ خود برساند) و مثل‌هائي‌ براي‌ مردم‌ مي‌زند؛ و خداوند به‌ تمام‌ چيزها بسيار داناست‌. آن‌ چراغ‌ ـ يا آن‌ مومنان‌ هدايت‌ شدة‌ به‌ نور خدا ـ در خانه‌هائي‌ هستند كه‌ خداوند به‌ آنها اجازه‌ داده‌ است‌ كه‌ داراي‌ رفعت‌ معنوي‌ گرديده‌، و در آنها اسم‌ خدا بر دلها برده‌ شود. بطور مستمرّ و مداوم‌ در آن‌ خانه‌ها صبحگاهان‌ و شامگاهان‌ تسبيح‌ خداوند را مي‌نمايند مرداني‌ كه‌ ايشان‌ را باز نمي‌دارد از ياد خدا نه‌ تجارتي‌ و نه‌ خريد و فروشي‌، و باز نمي‌دارد از برپا داشتن‌ نماز و دادن‌ زكوة‌؛ چرا كه‌ در حالي‌ هستند كه‌ مي‌ترسند از روزي‌ كه‌ در آن‌، دلها و چشمهاي‌ بصيرت‌ واژگون‌ گردد. اين‌ بدان‌ سبب‌ است‌ كه‌ خداوند به‌ بهترين‌ اعمال‌ نيكوئي‌ كه‌ بجا آورده‌اند ايشان‌ را جزا دهد، و از فضل‌ خود نيز بر آنان‌ زيادتي‌ بخشد؛ و خداوند به‌ هركس‌ كه‌ بخواهد، بدون‌ حساب‌ روزي‌ مي‌دهد.»

تفسير علامه طباطبايي از آيه مباركه نور
حضرت‌ اُستادنا الاعظم‌ علاّمه‌ آية‌ الله‌ طباطبائي‌ قدّس‌ الله‌ سرّه‌ در تفسير اين‌ آيات‌ و آيات‌ بعد كه‌ راجع‌ به‌ كفّار مي‌باشد در«بيان‌» خود فرموده‌اند:

«اين‌ آيات‌ متضمّن‌ مقايسة‌ ميان‌ مومنين‌ به‌ حقيقت‌ ايمان‌ و ميان‌ كفّار مي‌باشد. مومنين‌ را از كفّار بدينگونه‌ تميز مي‌دهد كه‌ ايشان‌ بواسطة‌ اعمال‌ صالحة‌ خود به‌ نوري‌ از پروردگارشان‌ هدايت‌ مي‌شوند كه‌ نتيجه‌اش‌ معرفت‌ خداوند سبحانه‌ مي‌باشد. و آن‌ نور آنانرا به‌ بهترين‌ جزاء و فضل‌ از خداي‌ تعالي‌ سلوك‌ مي‌دهد، در آن‌ روز كه‌ از دلها و چشمهايشان‌ پرده‌ برداشته‌ مي‌شود. و كافران‌ ر، اعمالشان‌ سلوك‌ نمي‌دهد مگر به‌ سوي‌ سرابي‌ كه‌ اصلاً حقيقتي‌ را دربر ندارد. و آنها در ظلماتي‌ كه‌ بعضي‌ از ظلمتها بالاي‌ بعضي‌ ديگر از آن‌ بوده‌، و كافران‌ در آن‌ منغمر شده‌اند، به‌ سر مي‌برند. و خداوند براي‌ ايشان‌ نوري‌ قرار نداده‌ است‌ و بنابراين‌ آنان‌ داراي‌ نوري‌ نخواهند بود.

خداوند سبحانه‌ حقيقت‌ اين‌ نور را بيان‌ نموده‌ است‌ كه‌ خداوند يك‌ نور عامّي‌ دارد كه‌ بدان‌، آسمانها و زمين‌ نور مي‌گيرند. و بواسطة‌ آن‌ نور مي‌باشد كه‌ آنها در عالم‌ وجود، پس‌ از آنكه‌ ظاهر نبوده‌اند ظهور پيدا مي‌كنند.

و از آنجا كه‌ مبيّن‌ است‌ كه‌ ظهور چيزي‌ بواسطة‌ چيز ديگري‌، لازمه‌اش‌ آن‌ مي‌باشد كه‌ آن‌ چيز دگرِ ظاهر كننده‌، خودبخود ظاهر باشد؛ لهذا آن‌ چيز كه‌ به‌ ذات‌ خود ظاهر باشد و ديگري‌ را نيز ظاهر نمايد نور است‌ و بس‌. (الظّاهِرُ بِذاتِهِ الْمُظْهِرُ لِغَيْرِهِ هُوَ النّورُ.)

بنابراين‌، خداي‌ تعالي‌ نور است‌ كه‌ به‌ اشراق‌ آن‌ نور بر آسمانها و زمين‌، آنها ظهور پيدا مي‌كنند؛ همچنانكه‌ به‌ اشراق‌ انوار حسّيّه‌ بر اجسام‌ مادّيّه‌ و طبيعيّه‌، براي‌ حسّ ما آنها ظهور پيدا مي‌نمايند. مگر آنكه‌ در اين‌ ميان‌ تفاوتي‌ وجود دارد، و آن‌ اينستكه‌ ظهور اشياء بواسطة‌ نور خداوندي‌، عين‌ وجود آنها مي‌باشد؛ و امّا ظهور اجسام‌ مادّيّة‌ طبيعيّه‌ بواسطة‌ انوار حسّيّه‌، غير اصل‌ وجودشان‌ است‌.

و خداوند يك‌ نور خاصّي‌ دارد كه‌ بدان‌ مومنين‌ نور مي‌گيرند و بواسطة‌ اعمال‌ صالحه‌شان‌ هدايت‌ مي‌شوند، و آن‌ عبارت‌ است‌ از نور معرفت‌ كه‌ بواسطة‌ آن‌ دلها و چشمهايشان‌ در روزي‌ كه‌ دلها و چشمها دگرگون‌ مي‌شود استناره‌ مي‌نمايند، و بواسطة‌ آنست‌ كه‌ به‌ سعادت‌ خالدة‌ خود راه‌ مي‌يابند. و در آن‌ روز با شهود عياني‌ مشاهده‌ مي‌كنند آنچه‌ را كه‌ در دنيا از آنان‌ پنهان‌ بوده‌ است‌.

خداوند متعال‌ اين‌ نور را مثال‌ زده‌ است‌ به‌ چراغي‌ كه‌ در زير شيشه‌ و حبابي‌ قرار دارد؛ و در مشكاتي‌ (چراغدان‌ ديواري‌ بدون‌ منفذ) قرار دارد، و از روغني‌ كه‌ در نهايت‌ صافي‌ مي‌باشد مشتعل‌ مي‌گردد. و بنابراين‌ حباب‌ و شيشة‌ روي‌ آن‌ چراغ‌ بطوري‌ تلالو مي‌كند كه‌ تو گوئي‌ ستاره‌اي‌ است‌ رخشنده‌، و لهذا نوري‌ را بر نوري‌ مي‌افزايد.

آن‌ چراغ‌ در خانه‌هاي‌ عبادتي‌ قرار داده‌ شده‌ است‌ كه‌ در آنها مرداني‌ هستند از مومنان‌ كه‌ تجارت‌ و بيع‌ آنانرا از ذكر خدا و عبادت‌ به‌ خود مشغول‌ نمي‌كند و پيوسته‌ تسبيح‌ و تقديس‌ خدا را بجا مي‌آورند.

بنابراين‌، اين‌ معني‌ عبارت‌ مي‌باشد از صفت‌ و احوال‌ مومنيني‌ كه‌ خداوند آنان‌ را از نور معرفت‌ خود كه‌ در پي‌ آمد آن‌ سعادت‌ خالده‌ است‌، مكرّم‌ و مجلّل‌ داشته‌ است‌. و بر كافران‌ حرام‌ نموده‌ است‌ و ايشان‌ را در ظلمتهائي‌ كه‌ قدرت‌ بر ديدن‌ ندارند يله‌ و واگذارده‌ است‌. و عليهذا آنان‌ را كه‌ به‌ پروردگارشان‌ مشغول‌ شده‌اند و از عَرَض‌ زندگي‌ دُنيوي‌، با نور داده‌ شدة‌ از جانب‌ خدا اعراض‌ نموده‌اند، تخصيص‌ داده‌ است‌؛ وَ اللَهُ يَفْعَلُ ما يَشآءُ لَهُ الْمُلْكُ وَ إلَيْهِ الْمَصيرُ.«و در تفسير آية‌: اللَهُ نُورُ السَّمَـاوَات وَ الاْرْضِ تا آخر آن‌ فرموده‌اند:

«مشكاة‌ بنا بر آنچه‌ را كه‌ راغب‌ و غير او ذكر كرده‌اند عبارت‌ است‌ از كُوَّةٌ غَيْرُ نافِذَةٍ (شكاف‌ و دريچة‌ داخل‌ ديوار كه‌ منفذ ندارد) و از مادّة‌«كَوَّ» مي‌باشد. و آن‌ چيزي‌ است‌ كه‌ در داخل‌ ديوار اطاق‌ درست‌ مي‌كنند تا بعضي‌ از اثاثيه‌ را مثل‌ چراغ‌ و غيره‌ در آن‌ بگذارند، و آن‌ غير از فانوس‌ مي‌باشد.

و دُرّيّ از كواكب‌ به‌ ستاره‌ بزرگي‌ گويند كه‌ نورش‌ زياد باشد. و در آسمان‌ بيشتر از چند ستاره‌ وجود ندارد. و إيقاد شعله‌ور ساختن‌ است‌. و زَيْت‌ روغني‌ است‌ كه‌ از دانة‌ زيتون‌ مي‌گيرند.

و در تفسير اللَهُ نُورُ السَّمَـاوَات وَ الاْرْضِ بايد گفت‌: لفظ‌ نور داراي‌ معني‌ معروفي‌ است‌. و آن‌ عبارت‌ مي‌باشد از آنچه‌ كه‌ بواسطة‌ آن‌، چيزهاي‌ مادّيّه‌ و طبيعيّه‌ در مقابل‌ ديدگان‌ ما ظهور پيدا مي‌كنند. بنابراين‌ اشياء خارجيّه‌ با نور، ظاهرند؛ امّا خود نور، خود به‌ خود براي‌ ما ظهور دارد و مكشوف‌ مي‌باشد. لهذا نور براي‌ چشمها اوّلاً خودش‌ ظاهر است‌ و ثانياً غير خود از اشياء محسوسه‌ را ظهور مي‌بخشد. اين‌ اوّلين‌ چيزي‌ است‌ كه‌ بر او لفظ‌ نور وضع‌ شده‌ است‌، سپس‌ تعميم‌ داده‌ شده‌ به‌ هر چيزي‌ كه‌ بوسيلة‌ آن‌ محسوسي‌ ادراك‌ و منكشف‌ گردد؛ يا به‌ طريق‌ استعاره‌ و يا به‌ طريق‌ حقيقت‌ ثانويّه‌.

روي‌ اين‌ بيان‌ تمام‌ حواسّ ظاهري‌ نور به‌ شمار مي‌آيند، و يا داراي‌ نوري‌ هستند كه‌ محسوساتشان‌ با آنها ظهور پيدا مي‌كنند؛ مانند قوّة‌ شنوائي‌ و بويائي‌ و چشائي‌ و بساوائي‌ (سمع‌ و شمّ و ذوق‌ و لمس‌) و سپس‌ آنرا براي‌ غير از محسوسات‌ تعميم‌ داده‌اند. و عقل‌ را نور شمرده‌اند به‌ علّت‌ آنكه‌ بواسطة‌ آن‌ معقولات‌ ظهور پيدا مي‌كند.

تمام‌ اين‌ اشتقاقات‌ بواسطة‌ تحليل‌ معني‌ نور ظاهري‌ مُبصَر با ديدگان‌ است‌ كه‌ به‌: ظاهر در ذات‌ خويشتن‌، و ظاهر كنندة‌ غير خود، منحلّ و منقسم‌ مي‌شود.

و از آنجائي‌ كه‌ اشياء با وجودشان‌، خودشان‌ را براي‌ غيرشان‌ ظاهر مي‌نمايند، بنابراين‌ خودشان‌ مصداق‌ تامّ نور مي‌باشند. و از آنجا كه‌ وجود اشياء ممكنة‌ الوجود به‌ ايجاد خداي‌ تعالي‌ است‌، بنابراين‌ ذات‌ خداوند متعال‌ مصداق‌ اتمّ نور مي‌باشد. و لهذا در آنجا وجود و نوري‌ وجود دارد كه‌ اشياء بدان‌ متّصف‌ مي‌گردند، و آن‌ عبارت‌ است‌ از وجود و نوري‌ كه‌ بطور استعاره‌ از خداي‌ تعالي‌ اخذ نموده‌اند. و وجود و نوري‌ وجود دارد كه‌ به‌ ذات‌ خود قائم‌ مي‌باشد و اشياء بواسطة‌ آنها استناره‌ مي‌كنند، و آن‌ عبارت‌ است‌ از وجود و نور الله‌.

بناءً عليهذا خداي‌ سبحانه‌ نوري‌ است‌ كه‌ آسمانها و زمين‌ بواسطة‌ او ظهور پيدا مي‌كنند، و اين‌ همان‌ معني‌ است‌ كه‌ از اللَهُ نُورُ السَّمَـ'و ' تِ وَالاْرْضِ اراده‌ شده‌ است‌. زيرا در اينجا نور اضافه‌ و نسبت‌ به‌ آسمانها و زمين‌ پيدا كرده‌ است‌، و سپس‌ حمل‌ بر خدا (اسم‌ جلاله‌ و الله‌) شده‌ است‌. و روي‌ اين‌ مبني‌ سزاوار است‌ قول‌ كسي‌ كه‌ مي‌گويد معني‌ اين‌ است‌ كه‌: اللَهُ مُنَوِّرُ السَّمَواتِ وَ الاْرضِ. يعني‌ الله‌ نور دهندة‌ آسمانها و زمين‌ مي‌باشد. و عمدة‌ غرض‌ او آنست‌ كه‌ مراد از نور در اينجا نور مستعار قائم‌ به‌ موجودات‌ و وجودي‌ كه‌ حمل‌ بر موجودات‌ مي‌شود نيست‌؛ تَعالَي‌ اللَهُ عَنْ ذَلِك‌ وَ تَقَدَّسَ.

و از اينجا استفاده‌ مي‌شود كه‌ خداي‌ تعالي‌ براي‌ هيچ‌ موجودي‌ مجهول‌ نمي‌باشد. به‌ سبب‌ آنكه‌ هر چيزي‌ كه‌ براي‌ خودش‌ و يا براي‌ غير خودش‌ ظهور پيدا كند فقط‌ بواسطة‌ ظهور دادن‌ خداي‌ تعالي‌ امكان‌ دارد، و بنابراين‌ حتماً مي‌بايست‌ خداي‌ تعالي‌ در ذات‌ خودش‌ براي‌ آن‌ چيز پيش‌ از آن‌ چيز، ظهور داشته‌ باشد. و به‌ سوي‌ اين‌ واقعيّت‌ اشاره‌ كرده‌ است‌ قول‌ خداوند بعد از دو آيه‌:

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَهَ يُسَبِّحُ لَهُ و مَن‌ فِي‌ السَّمَـاوَات وَ الاْرْضِ وَ الطَّيْرُ صَـ'´فَّـ'تٍ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاَتَهُ و وَ تَسْبِيحَهُ.

«آيا نديدي‌ كه‌ تسبيح‌ مي‌كنند براي‌ خدا هر كس‌ كه‌ در آسمانها و زمين‌ است‌، و پرندگان‌ در حال‌ پرواز بطوري‌ كه‌ بالهاي‌ خود را بدون‌ حركت‌ مي‌گشايند. تمام‌ اين‌ موجودات‌ از كيفيّت‌ نماز و تسبيحي‌ كه‌ براي‌ خدا مي‌كنند علم‌ و اطّلاع‌ دارند.»

زيرا تسبيح‌ براي‌ خدا و علم‌ به‌ تسبيح‌ و علم‌ به‌ نماز، با جهالت‌ به‌ كسي‌ كه‌ براي‌ وي‌ نماز مي‌خوانند و تسبيحش‌ را مي‌نمايند معقول‌ نمي‌باشد. و اين‌ گفتار نظير قول‌ خداست‌:

وَ إِن‌ مِن‌ شَيْءٍ إِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَـ'كِن‌ لاَ تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ. (آية‌ 44، از سورة‌ 17: أسري‌)

«و هيچيك‌ از چيزها موجود نمي‌باشند مگر آنكه‌ با حمد او تسبيحش‌ را مي‌كنند، وليكن‌ شما تسبيحشان‌ را نمي‌فهميد!»

و در اين‌ حقيقت‌، بحث‌ تامّي‌ إن‌شآءالله‌ خواهيم‌ نمود.

و محصّل‌ كلام‌ اين‌ شد كه‌: مراد از نور در قول‌ خداوند: اللَهُ نُورُ السَّمَـاوَات وَ الاْرْضِ نور اوست‌ از جهت‌ آنكه‌ اشراق‌ مي‌شود از آن‌ نور عامّي‌ كه‌ بواسطة‌ آن‌ هر چيزي‌ استناره‌ مي‌نمايد؛ و آن‌ مساوي‌ است‌ با وجود هر چيز، و ظهور هر چيز براي‌ خودش‌ و براي‌ غيرش‌؛ و آن‌ عبارت‌ مي‌باشد از رحمت‌ عامّة‌ إلهيّه‌.«

و در تفسير مَثَلُ نُورِهِ فرموده‌اند:» خداوند نور خودش‌ را توصيف‌ مي‌كند. و اضافة‌ نور به‌ سوي‌ ضميري‌ است‌ كه‌ راجع‌ است‌ به‌ خداي‌ تعالي‌. و ظاهرش‌ آنست‌ كه‌«اضافة‌ لاميّه‌» است‌ و دليل‌ است‌ بر آنكه‌ مراد، وصف‌ نوري‌ كه‌ الله‌ باشد نيست‌؛ بلكه‌ نور مستعاري‌ است‌ كه‌ وي‌ افاضه‌ مي‌كند. و از اين‌ گذشته‌ باز هم‌ مراد، نور عامّ مستعاري‌ كه‌ هر شي‌ء بواسطة‌ آن‌ ظهور پيدا مي‌كند (كه‌ عبارت‌ است‌ از وجودي‌ كه‌ اشياء از آن‌ مستفيض‌ مي‌شوند و بدان‌ متّصف‌ مي‌گردند) نمي‌باشد. و دليل‌ ما بر اين‌، كلام‌ اوست‌ پس‌ از تتميم‌ مثَل‌ كه‌: يَهْدِي‌ اللَهُ لِنُورِهِ مَن‌ يَشَآءُ«خداوند بواسطة‌ نورش‌ هركس‌ را كه‌ بخواهد هدايت‌ مي‌كند.» زيرا اگر مراد از آن‌ نور عامّ بود، اختصاص‌ به‌ چيزي‌ غير از چيز دگر نداشت‌.

بلكه‌ آن‌ عبارت‌ مي‌باشد از نور خدا كه‌ اختصاص‌ به‌ مومنيني‌ دارد كه‌ به‌ حقيقت‌ ايمان‌ تلبّس‌ دارند، بنابر آنچه‌ كه‌ از خود كلام‌ الهي‌ مستفاد مي‌شود.

و خداوند در بقيّة‌ كلمات‌ خود نور را به‌ خودش‌ نسبت‌ داده‌ است‌ همانطور كه‌ در قول‌ او آمده‌ است‌:

يُرِيدُونَ لِيُطْفِـُوا نُورَ اللَهِ بِأَفْوَ ' هِهِمْ وَ اللَهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْكَـ'فِرُونَ. (آية‌ 8، از سورة‌ 61: صَفّ)

«آن‌ كافران‌ مي‌خواهند نور خدا را با دهانهايشان‌ خاموش‌ كنند، و خداوند تمام‌ كنندة‌ نور خود است‌ و اگر چه‌ كافران‌ ناپسند دارند.»

و نيز در قول‌ او آمده‌ است‌: أَوَ مَن‌ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَـ'هُ وَ جَعَلْنَا لَهُ و نُورًا يَمْشِي‌ بِهِ فِي‌ النَّاسِ كَمَن‌ مَثَلُهُ و فِي‌ الظُّلُمَـ'تِ لَيْسَ بِخَارِجٍ مِنْهَ. (آية‌ 122، از سورة‌ 6: أنعام‌)«و آيا كسي‌ كه‌ مرده‌ بوده‌ است‌ پس‌ ما وي‌ را زنده‌ كرديم‌ و براي‌ او نوري‌ قرار داديم‌ كه‌ با آن‌ نور در ميان‌ مردم‌ راه‌ مي‌رود، همانند كسي‌ است‌ كه‌ مثَل‌ او در تاريكيها مي‌باشد و از آن‌ بيرون‌ نمي‌شود؟!»

و نيز در قول‌ او آمده‌ است‌: يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِن‌ رَحْمَتِهِ وَ يَجْعَل‌ لَكُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ. (آية‌ 28، از سورة‌ 57: حديد)«عطا ميكند شما را دو نصيب‌ از رحمتش‌، و قرار ميدهد براي‌ شما نوري‌ را كه‌ بوسيلة‌ آن‌ راه‌ ميرويد.»

و نيز در قول‌ او آمده‌ است‌: أَفَمَن‌ شَرَحَ اللَهُ صَدْرَهُ و لِلاْءسْلَـ'مِ فَهُوَ عَلَي‌ نُورٍ مِن‌ رَبّـِهِ. (آية‌ 22، از سورة‌ 39: زمر)«پس‌ آيا كسي‌ كه‌ خداوند سينه‌اش‌ را براي‌ پذيرش‌ اسلام‌ گشوده‌ است‌ و بنابراين‌ او با نوري‌ است‌ كه‌ از پروردگارش‌ به‌ او داده‌ شده‌ (مساوي‌ است‌ با كسي‌ كه‌ در ظلمات‌ است‌ و از آن‌ بيرون‌ نمي‌شود)؟»

اين‌ همان‌ نوري‌ مي‌باشد كه‌ خداوند براي‌ بندگان‌ مومنش‌ قرار داده‌ است‌ تا از آن‌ در طريق‌ به‌ سوي‌ پروردگارشان‌ استضائه‌ نمايند، و آن‌ عبارت‌ مي‌باشد از نور ايمان‌ و نور معرفت‌.

و مراد از نور، قرآن‌ نمي‌باشد بطوري‌ كه‌ بعضي‌ گفته‌اند. زيرا آيه‌ بيان‌ حال‌ همة‌ مومنين‌ را مي‌كند قبل‌ از نزول‌ قرآن‌ و بعد از نزول‌ آن‌. علاوه‌ بر اين‌، اين‌ نور وصف‌ مؤمنين‌ را مي‌نمايد كه‌ بدان‌ متّصف‌ مي‌شوند؛ همانطور كه‌ اشاره‌ به‌ آن‌ دارد كلام‌ خدا: لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَ نُورُهُمْ. (آية‌ 19، از سورة‌ 57: حديد)«از براي‌ مومنين‌ مي‌باشد مزدشان‌ و نورشان‌.» و كلام‌ خدا: يَقُولُونَ رَبَّنَآ أَتْمِمْ لَنَا نُورَنَا. (آية‌ 8، از سورة‌ 66: تحريم‌)«مومنين‌ مي‌گويند: بار پروردگار م! نور ما را براي‌ ما تمام‌ گردان‌!»

و معلوم‌ است‌ كه‌ قرآن‌ صفت‌ مومنين‌ نمي‌باشد. و اگر به‌ اعتبار معارفي‌ كه‌ از قرآن‌ بدست‌ مي‌آيد و منكشف‌ مي‌گردد ملاحظه‌ شود، مرجعش‌ به‌ همان‌ سخن‌ ماست‌.«

و در تفسير كَمِشْكَو'ةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ فِي‌ زُجَاجَةٍ فرموده‌اند:» مُشبّهٌ به‌ در اينجا مجموع‌ كلام‌ خدا از مِشْكَو'ةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ است‌ نه‌ مجرّد مِشْكَو'ةٍ، وگرنه‌ معني‌ فاسد مي‌گشت‌. و اينگونه‌ تعبير در تمثيلات‌ قرآن‌ بسيار مي‌باشد.«

و در تفسير الزُّجَاجَةُ كَأَنـَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ فرموده‌اند:» تشبيه‌ زجاجه‌ (حباب‌ روي‌ چراغ‌) به‌ كوكب‌ درّيّ (اختر تابناك‌) از جهت‌ ازدياد لمعان‌ نور چراغ‌ و اشراق‌ او با تركيب‌ حباب‌ بر روي‌ چراغ‌ است‌ كه‌ بدين‌ جهت‌ شعله‌ زياده‌ مي‌شود؛ به‌ سبب‌ آنكه‌ چون‌ بر روي‌ شعلة‌ چراغ‌ حباب‌ بگذارند، شعله‌ ساكن‌ مي‌شود و بواسطة‌ تموّج‌ هواها و وزش‌ بادها مضطرب‌ نمي‌گردد. بنابراين‌ آن‌ چراغ‌ به‌ علّت‌ تلالو نورش‌ و ثبات‌ و دوام‌ اشراقش‌ همچون‌ يك‌ ستارة‌ درخشان‌، نوربخش‌ و ضياء دهنده‌ مي‌باشد.«

و در تفسير يُوقَدُ مِن‌ شَجَرَةٍ مُبَـ'رَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لاَ شَرْقِيَّةٍ وَ لاَ غَرْبِيَّةٍ يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِي‌´ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ فرموده‌اند:» اين‌ جمله‌ خبر بعد از خبر مي‌باشد براي‌ مصباح‌. يعني‌ مصباح‌ شعله‌ ميزند بطوريكه‌ اشتعالش‌ را از شجرة‌ مباركة‌ زيتون‌ اخذ كرده‌ است‌. يعني‌ اشتعالش‌ از روغني‌ مي‌باشد كه‌ از زيتون‌ گرفته‌ شده‌ است‌.

و مراد از آنكه‌ اين‌ درخت‌ شرقي‌ نيست‌ و غربي‌ نيست‌ آنستكه‌ در سمت‌ شرقي‌ (بستان‌) روئيده‌ نشده‌ است‌، و در سمت‌ غربي‌ (بستان‌) نيز روئيده‌ نشده‌ است‌ تا اينكه‌ خورشيد بر آن‌ در يكي‌ از دو طرف‌ روز بتابد و در طرف‌ ديگر سايه‌اش‌ بر آن‌ برگردد تا بالنّتيجه‌ ثمره‌اش‌ پخته‌ نشود و روغني‌ را كه‌ از آن‌ اخذ مي‌كنند صافي‌ نباشد و لهذا روشنائيش‌ ممتاز نگردد؛ بلكه‌ آن‌ شجره‌ در ميان‌ بستان‌ و در وسط‌ آنست‌ تا حظّ خود را از تابش‌ خورشيد در تمام‌ مدّت‌ طول‌ روز برگيرد، و به‌ جهت‌ پختگيِ ثمره‌اش‌، روغنش‌ ممتاز و عالي‌ شود.

و دليل‌ ما بر اين‌ معني‌ اين‌ فقره‌ از قول‌ خداست‌ كه‌: يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِي‌´ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ، زيرا ظاهرش‌ مي‌رساند كه‌ مراد، صفاي‌ روغن‌ و كمال‌ استعداد آنست‌ براي‌ اشتعال‌؛ و اين‌ متفرّع‌ مي‌باشد بر آن‌ دو صفت‌: نه‌ شرقي‌ و نه‌ غربي‌ بودن‌ آن‌.

و امّا گفتار بعضي‌ از مفسّرين‌ كه‌ مراد از لاَ شَرْقِيَّةٍ وَ لاَ غَرْبِيَّةٍ آن‌ است‌ كه‌ شجرة‌ زيتوني‌ كه‌ از درختهاي‌ دنيا باشد نيست‌ تا آنكه‌ يا در مشرق‌ و يا در مغرب‌ برويد، و همچنين‌ گفتار بعضي‌ از مفسّرين‌ ديگر كه‌ مراد آن‌ است‌ كه‌ از شجرة‌ زيتون‌ نواحي‌ معموره‌ كه‌ در شرق‌ مي‌رويد نمي‌باشد و از شجرة‌ غرب‌ معموره‌ نيز نيست‌ بلكه‌ از شجرة‌ شام‌ است‌ كه‌ ميان‌ شرق‌ و غرب‌ عالم‌ است‌ و زيتونش‌ از بهترين‌ اقسام‌ زيتون‌ مي‌باشد؛ هيچكدام‌ از اين‌ دو گفتار از سياق‌ كلام‌ فهميده‌ نمي‌گردد.«

و در تفسيرنُورٌ عَلَي‌' نُورٍ فرموده‌اند:» خبر است‌ براي‌ مبتداي‌ محذوف‌ كه‌ ضميري‌ باشد كه‌ به‌ نور زجاجة‌ مفهوم‌ از سياق‌ بازگشت‌ مي‌كند. و معني‌ آن‌ اين‌ مي‌شود: نور زجاجة‌ مذكوره‌ در كمال‌ تلمّع‌ خود، نور عظيمي‌ مي‌باشد بر نور عظيمي‌.

و در معني‌ و مراد از بودن‌ نور بر روي‌ نور بعضي‌ گفته‌اند: مراد تضاعف‌ نور است‌ نه‌ تعدّد آن‌. بنابراين‌ نبايد گفت‌: آن‌ نور معيّني‌ يا غيرمعيّني‌ مي‌باشد در بالاي‌ نور ديگري‌ مانند خود، و نه‌ آنكه‌ آن‌ نور مجموع‌ دو نور است‌ با وصف‌ دوئيّت‌؛ بلكه‌ آن‌ نور به‌ سبب‌ تضاعفش‌ نور متضاعف‌ غيرمحدودي‌ مي‌باشد. و اين‌ نوع‌ تعبير در كلام‌، تعبير شايع‌ و رائجي‌ است‌.

و اين‌ گفتار در معني‌ نُورٌ عَلَي‌' نُورٍ داراي‌ في‌الجمله‌ جودتي‌ است‌، و اگرچه‌ ارادة‌ تعدّد نور همچنين‌ خالي‌ از لطف‌ و دقّت‌ نمي‌باشد. چون‌ نوري‌ كه‌ از مصباح‌ طالع‌ مي‌شود، بالاصاله‌ و بالحقيقه‌ نسبتي‌ به‌ مصباح‌ دارد، و بالمجاز والاستعاره‌ نسبتي‌ به‌ زجاجه‌ و حبابي‌ كه‌ بر روي‌ چراغ‌ است‌. و اين‌ دو نور با تغاير دو نسبت‌ متغايرند، و با تعدّد دو نسبت‌ متعدّد. و اگرچه‌ به‌ حسب‌ حقيقت‌، نوري‌ در ميان‌ نيست‌ مگر از چراغ‌، و حباب‌ روي‌ آن‌ به‌ هيچ‌ وجه‌ نوري‌ ندارد؛ امّا به‌ حسب‌ تعدّد، نسبت‌ نور زجاجه‌ غير از نور مصباح‌ است‌ و آن‌ نوري‌ است‌ كه‌ قيام‌ به‌ مصباح‌ دارد و از آن‌ استمداد مي‌نمايد.

و اين‌ اعتبار بعينه‌ جاري‌ است‌ در مُمثَّلٌ له‌ يعني‌ در نور ايمان‌ و معرفت‌. چرا كه‌ نور ايمان‌ و معرفت‌ به‌ حقّ متعال‌ نوري‌ است‌ مستعار كه‌ بر دلهاي‌ مومنان‌ تابيده‌ است‌ و مقتبس‌ مي‌باشد از نور حقّ متعال‌؛ به‌ او قيام‌ دارد و از آن‌ استمداد مي‌نمايد.

و محصّل‌ كلام‌ آن‌ شد كه‌: ممثّلٌ له‌، نور خداوند است‌ كه‌ بر قلوب‌ مومنين‌ اشراق‌ مي‌كند، و مثَل‌ كه‌ همان‌ مُشبَّهٌ بِه‌ بوده‌ باشد، نوري‌ مي‌باشد كه‌ از زجاجة‌ واقع‌ بر روي‌ مصباحي‌ كه‌ از روغن‌ جَيّدِ صاف‌ شعله‌ور شده‌ است‌ و در مشكاة‌ قرار داده‌ شده‌ است‌ نشأت‌ گرفته‌ است‌.

به‌ جهت‌ آنكه‌ نور مصباحي‌ كه‌ از زجاجه‌ اشراق‌ مي‌كند و مشكاة‌ آنرا در خود جمع‌ مي‌نمايد و منعكس‌ مي‌كند، در نهايت‌ قوّت‌ و جودت‌ بر مستنيرين‌ به‌ آن‌ اشراق‌ مي‌كند.

(بنابراين‌، اگر چه‌ مشكاة‌ و چراغدان‌ از نزد خود نوري‌ ندارد) امّا در اينجا در تنوير مصباح‌ و زجاجه‌ مدخليّتش‌ بواسطة‌ آنست‌ كه‌ در بطن‌ مشكات‌ نور مجتمع‌ مي‌شود و به‌ فضاي‌ اطاق‌ منعكس‌ مي‌گردد.

و اعتبار بودن‌ روغن‌ چراغ‌ از شجرة‌ زيتونة‌ لاشرقيّه‌ و لاغربيّه‌، براي‌ دلالت‌ بر پاكي‌ و صافي‌ روغن‌ و نيكو بودن‌ آنست‌ كه‌ در صفا و پاكي‌ نور اشراق‌ شدة‌ از شعلة‌ آن‌، و در جودت‌ نور و ضياء چراغ‌ موثّر هستند. زيرا فقرة‌ يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِي‌´ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ (روغنش‌ بطوري‌ است‌ كه‌ اگر هم‌ آتشي‌ با آن‌ تماسّ نگيرد باز هم‌ درخشنده‌ و نورافزاست‌.) بر اين‌ منظور دلالت‌ دارد.

و اعتبار بودن‌ نور بر روي‌ نور، به‌ جهت‌ دلالت‌ بر تضاعف‌ نور مي‌باشد، يا بجهت‌ آنكه‌ نور زجاجه‌ در روشنائي‌ و درخشش‌ از نور مصباح‌ مدد مي‌گيرد.«

و در تفسير يَهْدِي‌ اللَهُ لِنُورِهِ مَن‌ يَشَآءُ فرموده‌اند:» جملة‌ استينافيّه‌ مي‌باشد كه‌ بدان‌ اختصاص‌ مومنين‌ به‌ نور معرفت‌ و ايمان‌ و حرمان‌ غيرشان‌ تعليل‌ مي‌گردد.

و بدين‌ جهت‌ از سياق‌ معلوم‌ مي‌شود كه‌ مراد از كلام‌ خدا مَن‌ يَشَآءُ قومي‌ مي‌باشند كه‌ خداوند ذكرشان‌ را بعداً نموده‌ است‌، در گفتارش‌ كه‌: رِجَالٌ لاَ تُلْهِيهِمْ تِجَـ'رَةٌ وَ لاَ بَيْعٌ عَن‌ ذِكْرِ اللَهِ ـ تا آخر آيه‌. زيرا مراد از مَن‌ يَشَآءُ خصوص‌ مومنيني‌ هستند كه‌ به‌ صفت‌ كمال‌ ايمان‌ متّصف‌ گرديده‌اند."1

و در تفسير وَ يَزِيدَهُمْ مِن‌ فَضْلِهِ فرموده‌اند:» فضل‌ به‌ معني‌ عطاء مي‌باشد. و اين‌ آيه‌ نصّ است‌ در آنكه‌ خداي‌ تعالي‌ به‌ مومنين‌ واقعي‌ عطا مي‌نمايد از فضل‌ خود آنچه‌ را كه‌ در ازاي‌ اعمال‌ صالحة‌ ايشان‌ نيست‌. و واضحتر از اين‌ قوله‌ تعالي‌ مي‌باشد در جاي‌ ديگر: لَهُم‌ مَا يَشَآءُونَ فِيهَا وَ لَدَيْنَا مَزِيدٌ. (آية‌ 35، از سورة‌ 50: ق‌´)2 چون‌ ظاهر اين‌ آيه‌ دلالت‌ دارد بر آنكه‌ اين‌ زيادتي‌ موعودي‌ كه‌ به‌ آنها مي‌دهد امري‌ است‌ بالاتر از آنچه‌ خواسته‌ها و مشيّت‌ ايشان‌ به‌ آن‌ تعلّق‌ مي‌گيرد.

و اين‌ در حالي‌ است‌ كه‌ كلام‌ خداي‌ سبحان‌ دلالت‌ دارد بر آنكه‌ اجر و پاداش‌ آنها همانست‌ كه‌ خودشان‌ مي‌خواهند و اراده‌ دارند. زيرا مي‌فرمايد:

أُولَـ'ئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ * لَهُم‌ مَا يَشَآءُونَ عِندَ رَبِّهِمْ ذَ ' لِكَ جَزَآءُ الْمُحْسِنِينَ. (آية‌ 34، از سورة‌ 39: زمر)

«ايشانند آن‌ كساني‌ كه‌ تقوي‌ پيشه‌ گرفته‌اند. از براي‌ آنانست‌ آنچه‌ را كه‌ بخواهند در نزد پروردگارشان‌؛ و آنست‌ اي‌ پيامبر، پاداش‌ احسان‌ كنندگان‌!»

و نيز مي‌فرمايد:أَمْ جَنَّةُ الْخُلْدِ الَّتِي‌ وُعِدَ الْمُتَّقُونَ كَانَتْ لَهُمْ جَزَآءً وَ مَصِيرًا * لـَهُمْ فِيهَا مَا يَشَآءُونَ خَـ'لِدِينَ. (آية‌ 15 و 16، از سورة‌ 25: فرقان‌)«بلكه‌ بهشت‌ جاودان‌ كه‌ به‌ مردمان‌ متّقي‌ وعده‌ داده‌ شده‌ است‌، پاداش‌ و بازگشت‌ آنان‌ مي‌باشد. از براي‌ ايشانست‌ آنچه‌ را كه‌ بخواهند، و پيوسته‌ در آن‌ مخلّد هستند.»

و نيز مي‌فرمايد: لَهُمْ فِيهَا مَا يَشَآءُونَ كَذَ ' لِكَ يَجْزِي‌ اللَهُ الْمُتَّقِينَ. (آية‌ 31، از سورة‌ 16: نحل‌)«از براي‌ مومنين‌ است‌ در آن‌ بهشت‌ آنچه‌ را كه‌ بخواهند. آنطور است‌ اي‌ پيامبر، كه‌ خداوند متّقيان‌ را پاداشي‌ مي‌دهد.»

(عليهذا مومنين‌ فقط‌ به‌ جزاي‌ اعمال‌ صالحة‌ خود كه‌ مدّ نظر و در تحت‌ اراده‌ و مشيّت‌ آنهاست‌ ميرسند.) و امّا اين‌ زيادتي‌ كه‌ وراي‌ جزاي‌ اعمال‌ است‌ امري‌ مي‌باشد اعلي‌ و اعظم‌ از آنكه‌ مشيّت‌ انسان‌ به‌ آن‌ تعلّق‌ گيرد تا سعي‌ و كوشش‌ بتواند بدان‌ راه‌ يابد.

و اين‌ مسأله‌ از شگفت‌انگيزترين‌ اموري‌ مي‌باشد كه‌ قرآن‌ به‌ مومنين‌ وعده‌ مي‌دهد و آنانرا بشارت‌ مي‌بخشد. پس‌ تا مي‌تواني‌ در اين‌ امر مهمّ تدبّر كن‌. "3

بحث فلسفي علامه در حقيقت مطلقه مشيّت خداوند و يخلق الله ما يشاء
حضرت‌ استاد علاّمه‌ قدّس‌ الله‌ سرّه‌ در كشف‌ حقيقت‌ مطلقة‌ مشيّت‌ پروردگار كه‌: يَخْلُقُ اللَهُ مَا يَشَآءُ إِنَّ اللَهَ عَلَي‌' كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ، كه‌ آية‌ 45، از همين‌ سورة‌ نور مي‌باشد در بحث‌ مستقلّ فلسفي‌ فرموده‌اند:

» ما هيچ‌ شكّ و ترديدي‌ نداريم‌ در آنكه‌ آنچه‌ را كه‌ از موجودات‌ ممكنة‌الوجود مي‌يابيم‌، همه‌ را معلول‌ و منتهي‌ به‌ واجب‌ تعالي‌ مي‌بينيم‌. و بسياري‌ از آنها ـ مخصوصاً در مادّيّات‌ ـ در تحقّق‌ و وجودشان‌ توقّف‌ دارند بر شرائطي‌ كه‌ بدون‌ آنها موجود نمي‌شوند. مثل‌ انسان‌ كه‌ او پسر است‌؛ وجودش‌ متوقّف‌ بر وجود پدر و مادر و شرائط‌ ديگري‌ است‌ كه‌ آنها بسيارند، از شرائط‌ زمانيّه‌ و مكانيّه‌.

و از آنجا كه‌ به‌ ضرورت‌ حكم‌ عقل‌ هريك‌ از آنچه‌ را كه‌ اين‌ موجود بر آنها توقّف‌ دارد جزء علّت‌ تامّة‌ اوست‌، لهذا حضرت‌ واجب‌ تعالي‌، جزء علّت‌ تامّة‌ اوست‌ نه‌ علّت‌ تامّة‌ او به‌ تنهائي‌.

آري‌، واجب‌ تعالي‌ نسبت‌ به‌ مجموع‌ عالم‌، علّت‌ تامّه‌ مي‌باشد؛ چرا كه‌ عالم‌ متوقّف‌ بر چيزي‌ غير از واجب‌ نيست‌. و همچنين‌ است‌ صادر اوّل‌ كه‌ به‌ دنبالش‌ بقيّة‌ اجزاء مجموعة‌ عالم‌ پديدار مي‌گردد. و امّا بقيّة‌ اجزاء عالم‌، حقّتعالي‌ جزء علّت‌ تامّة‌ آنها مي‌باشد. زيرا بالضّروره‌ آنها توقّف‌ دارند بر ماقبلشان‌ از علّتها و از شرائط‌ و مُعِدّاتي‌ كه‌ به‌ آنها بستگي‌ دارد.

اين‌ در صورتي‌ است‌ كه‌ ما هر يك‌ از اجزاء عالم‌ را به‌ خودي‌ خود اعتبار نموده‌ و پس‌ از آن‌، تنها آنرا به‌ واجب‌ تعالي‌ نسبت‌ دهيم‌.

و اين‌ مسأله‌ را با نظر دقيق‌تري‌ مي‌توان‌ سنجيد، و آن‌ اين‌ است‌ كه‌ ارتباط‌ وجودي‌ در ميان‌ هر چيز و ميان‌ علّتهاي‌ ممكنة‌ او و شروط‌ و معدّات‌ او كه‌ ابداً راهي‌ براي‌ انكار آن‌ نداريم‌، حكم‌ مي‌كند به‌ گونه‌اي‌ از اتّحاد و اتّصال‌ ميان‌ آنه. بنابراين‌ هر يك‌ جزء را كه‌ در نظر بگيريم‌ در وجودش‌ بطور مطلق‌ و منفصل‌ نمي‌باشد، بلكه‌ در وجودِ با تعيّنش‌ مقيّد است‌ به‌ جميع‌ آنچه‌ را كه‌ به‌ آنها ارتباط‌ دارد، و آن‌ اجزاء در هويّت‌ خود اتّصال‌ به‌ غير خود دارند.

بنابراين‌، فرد انساني‌ را كه‌ ما در مثال‌ متقدّم‌ موجود مستقلّ مطلق‌ و آزاد و رهائي‌ اعتبار كرديم‌ و بر اين‌ اصل‌ آنرا متوقّف‌ بر علل‌ و شروط‌ كثيره‌اي‌ يافتيم‌ كه‌ واجب‌ تعالي‌ يكي‌ از آنها بود، برحسب‌ اين‌ نظر اخير بازگشت‌ مي‌كند به‌ هويّت‌ مقيّده‌ به‌ جميع‌ آنچه‌ را كه‌ در وجودش‌ توقّف‌ بر آنها داشت‌ از علّتها و از شرائط‌ غير واجب‌ تعالي‌.

و لهذا حقيقت‌ زيد مثلاً همين‌ نيست‌ كه‌ پس‌ انساني‌ است‌، بلكه‌ به‌ حكم‌ ضرورت‌ عقلي چيزي‌ است كه‌ حقيقتش‌: فلان‌، پسر فلان مرد و فلان زن كه‌ در آن‌ زمان‌ و آن‌ مكان‌ متولّد شده‌ است‌ و بر وجود او فلان‌ چيز و فلان‌ چيز تقدّم‌ داشته‌ است‌ و فلان‌ چيز و فلان‌ چيز از ممكنات‌ با او تقارن‌ داشته‌ است‌ مي‌باشد.

اينست‌ حقيقت‌ و هويّت‌ زيد مثل. و به‌ حكم‌ عقل‌ ضروريّ هر موجودي‌ كه‌ حقيقتش‌ اينطور باشد متوقّف‌ بر هيچ‌ چيز غير از واجب‌ نمي‌تواند بوده‌ باشد. پس‌ واجب‌ تعالي‌ تنها علّت‌ تامّة‌ او مي‌باشد كه‌ بر هيچ‌ چيز غير از آن‌ توقّف‌ ندارد، و حاجتي‌ به‌ اراده‌ و مشيّت‌ غير از او ندارد.

قدرت‌ خداوند متعال‌ نسبت‌ به‌ او مطلق‌ است‌، نه‌ مشروط‌ به‌ شرط‌ و مقيّد به‌ قيد. و اين‌ است‌ گفتار خداوند متعال‌: يَخْلُقُ اللَهُ مَا يَشَآءُ إِنَّ اللَهَ عَلَي‌' كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ.«خداوند است‌ فقط‌ كه‌ مي‌آفريند هرچه‌ را كه‌ بخواهد؛ تحقيقاً خداوند برهر چيز توانا مي‌باشد."4

بحث روايي علامه طباطبايي در تفسير آيه مباركه نور
و حضرت‌ استاد علاّمه‌ قدَّس‌ اللهُ تربتَه‌ از جمله‌ در بحث‌ روائي‌ فرموده‌اند:

«و در«توحيد» صدوق‌ وارد است‌ كه‌ از حضرت‌ امام‌ جعفر صادق‌ عليه‌السّلام‌ روايت‌ شده‌ است‌ كه‌ چون‌ از قول‌ خداوند عزّوجلّ: اللَهُ نُورُ السَّمَـاوَات وَ الاْرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَو'ةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ سؤال‌ نمودند فرمود: آن‌ مثَلي‌ مي‌باشد كه‌ خدا براي‌ ما زده‌ است‌؛ فَالنَّبِيُّ وَ الاْئِمَّةُ صَلَوَاتُ اللَهِ عَلَيْهِمْ مِنْ دِلاَلاَتِ اللَهِ، وَ ءَايَاتِهِ الَّتِي‌ يُهْتَدَي‌ بِهَا إلَي‌ التَّوْحِيدِ وَ مَصَالِحِ الدِّينِ وَ شَرَآئِعِ الاْءسْلاَمِ وَ السُّنَنِ وَ الْفَرَآئِضِ. وَ لاَ قُوَّةَ إلاَّ بِاللَهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ.

«بنابراين‌ پيغمبر و ائمّه‌ صلوات‌ الله‌ عليهم‌ از دلالتهاي‌ خداوندي‌ و آيات‌ وي‌ هستند، آن‌ دلالات‌ و آياتي‌ كه‌ بدان‌ مي‌توان‌ به‌ سوي‌ توحيد و مصالح‌ دين‌ و شرايع‌ اسلام‌ و سنن‌ و فرائض‌ راه‌ جست‌. و هيچ‌ قوّه‌اي‌ موجود نمي‌باشد مگر به‌ خداوند عليّ عظيم‌.»

آنگاه‌ فرموده‌اند:» من‌ مي‌گويم‌: اين‌ روايت‌ از قبيل‌ اشاره‌ به‌ بعضي‌ از مصاديق‌ است‌، و از افضل‌ مصاديق‌ مي‌باشد كه‌ عبارتند از پيامبر صلّي‌ الله‌ عليه‌ وآله‌ و سلّم‌ و طاهرين‌ از اهل‌ بيت‌ او عليهم‌ السّلام‌؛ وگرنه‌ آيه‌ با ظاهر خود، غير ايشان‌ از انبياء و اوصياء و اولياء را بواسطة‌ عموميّت‌ خود شامل‌ مي‌شود.

بلي‌! اين‌ آيه‌ عموميّت‌ به‌ جميع‌ مومنين‌ ندارد، زيرا در توصيف‌ مومنين‌ صفاتي‌ را اخذ نموده‌ است‌ كه‌ شامل‌ جميع‌ نمي‌شود؛ مثل‌ قوله‌ تعالي‌: رِجَالٌ لاَ تُلْهِيهِمْ تِجَـ'رَةٌ وَ لاَ بَيْعٌ عَن‌ ذِكْرِ اللَهِ ـ الخ‌.«آن‌ مومنين‌، گروهي‌ از مردانند كه‌ نه‌ تجارت‌ و نه‌ خريد و فروش‌، ايشان‌ را از ياد خدا باز نمي‌دارد ـ تا آخر آيه‌.»

و در تفسير«الدّرّ المنثور» آمده‌ است‌ كه‌: ابن‌ مَردويَه‌ از أبوهريره‌ از پيغمبر صلّي‌ الله‌ عليه‌ وآله‌ وسلّم‌ روايت‌ كرده‌ است‌ در معني‌ قول‌ خدا زَيْتُونَةٍ لاَ شَرْقِيَّةٍ وَ لاَ غَرْبِيَّةٍ فرمود: قَلْبُ إبْرَاهِيمَ؛ لاَ يَهُودِيٌّ وَ لاَ نَصْرَانِيٌّ.«مراد، قلب‌ حضرت‌ إبراهيم‌ مي‌باشد كه‌ نه‌ يهودي‌ است‌ و نه‌ نصراني‌.»

من‌ مي‌گويم‌: اين‌ روايت‌ از قبيل‌ ذكر بعضي‌ از مصاديق‌ است‌، و مثل‌ آن‌ از طريق‌ شيعه‌ از بعضي‌ از ائمّة‌ اهل‌ بيت‌ عليهم‌ السّلام‌ وارد است‌.

و نيز در«الدّرّ المنثور» با تخريج‌ ابن‌ مردويه‌ از أنس‌ به‌ مالك‌ و بُرَيدَه‌ روايت‌ كرده‌ است‌ كه‌ گفتند: رسول‌ اكرم‌ صلّي‌ الله‌ عليه‌ وآله‌ وسلّم‌ چون‌ اين‌ آيه‌ را قرائت‌ نمودند: فِي‌ بُيُوتٍ أَذِنَ اللَهُ أَن‌ تُرْفَعَ وَ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ، مردي‌ برخاست‌ و گفت‌: اي‌ پيغمبر خد! كدام‌ خانه‌هائي‌ هستند اين‌ خانه‌ها؟! فرمود: بُيُوتُ الاْنْبِيَآءِ.«خانه‌هاي‌ پيغمبران‌.» در اين‌ حال‌ أبوبكر به‌ سوي‌ رسول‌ الله‌ برخاست‌ و گفت‌: يَا رَسُولَ اللَهِ! هَذَا الْبَيْتُ مِنْهَ، لَبَيْتُ عَلِيٍّ وَ فَاطِمَةَ؟! قَالَ: نَعَمْ! مِنْ أَفَاضِلِهَ!«اي‌ رسول‌ خد! اين‌ بيت‌ از آن‌ بيوت‌ مي‌باشد، بيت‌ عليّ و فاطمه‌؟! فرمود: بلي‌! اين‌ بيت‌ از جملة‌ با فضيلت‌ترين‌ آن‌ بيوت‌ است‌! 5

باري‌، اين‌ اشارة‌ مختصري‌ بود از تفسير آية‌ مباركه‌، كه‌ بواسطة‌ تيمّن‌ و تبرّك‌ به‌ كلام‌ دُرر بار سيّدنا الاعظم‌ و سندنا الاقوم‌: حضرة‌ العلاّمة‌ الاكرم‌ حشَره‌اللهُ مع‌ المقرَّبينَ و المُخلَصينَ من‌ أنبيآئِه‌ و أوليآئِه‌ المُعَظَّمين‌، خامة‌ ما مبارك‌ آمد.

معني‌ و مفاد ولايت‌ خداوند
و امّا تفصيل‌ و شرح‌ مطالب‌ آن‌ بزرگمرد كه‌ از آيات‌ استفاده‌ مي‌گردد، بدين‌گونه‌ است‌ كه‌:

«الله‌» اسم‌ جامع‌ كمال‌ از جمال‌ و جلال‌ الهي‌ است‌ كه‌ در برگيرندة‌ همة‌ أسماء و صفات‌ كلّيّه‌ و جزئيّه‌ مي‌باشد. و چون‌ بحث‌ ما در الله‌ شناسي‌ مي‌باشد بايد از اين‌ كلمة‌ مباركة‌ جلاله‌ از هر جهت‌ بحث‌ را استيفاء نمود تا تمام‌ اطراف‌ و جوانب‌ مسأله‌ روشن‌ گردد: از نور ذات‌ بحت‌ و وجود صرف‌، تا نور اسماء و صفات‌ كلّيّه‌ آنهم‌ در مراتب‌ و درجات‌ متفاوته‌، تا برسد به‌ نور اسماء و صفات‌ جزئيّه‌، تا هيولاي‌ مُبهمه‌ كه‌ مادّة‌ كثيفة‌ قابلة‌ عروض‌ اجناس‌ و فصول‌ و انواع‌ مي‌باشد.

بايد ديد: كيفيّت‌ نزول‌ قديم‌ در حادث‌، و كلّيّت‌ در جزئيّت‌، و انوار محضه‌ در انوار مشوبة‌ به‌ ظلمت‌؛ و بطور كلّي‌ الله‌ در اسم‌ أحديّت‌ و در اسم‌ واحديّت‌ چگونه‌ مي‌باشد.

كيفيّت‌ نزول‌ نور مطلق‌ در شبكه‌هاي‌ تعيّن‌، يكي‌ پس‌ از ديگري‌ چگونه‌ است‌. معني‌ ولايت‌ كلّيّه‌ و مطلقه‌ كه‌ واحد است‌ و از اختصاصات‌ حضرت‌ الله‌ است‌، كدام‌ مي‌باشد.

و براي‌ بحث‌ در اين‌ مقام‌، استمداد از آية‌ مباركة‌ نور بسيار حائز اهمّيّت‌ است.

خدا را سپاسگزاريم‌ تا در مجلّد پنجم‌«امام‌ شناسي‌» از دورة‌ علوم‌ و معارف‌ اسلام‌ دربارة‌ ولايت‌ بتمام‌ شؤونها بحث‌ نموديم‌، و از معني‌ لغوي‌ آن‌ گرفته‌ تا موارد استعمال‌، و كيفيّت‌ ولايت‌ و مُفاد و محتواي‌ آن‌ در وجود أقدس‌ حضرت‌ ختمي‌ مرتبت‌ و مقام‌ مقدّس‌ أميرالمومنين‌ و ائمّه‌ عليهمُ السّلامُ، عليهم‌ جميعاً صلواتُ اللهِ و سلامُ أنبيآئِه‌ المُرسلينَ و ملا´ئِكتهِ المُقرّبينَ إلي‌ يومِ الدّينِ، بحثهاي‌ كافي‌ و وافي‌ به‌ عمل‌ آمد. معلوم‌ شد ولايت‌ تكوينيّه‌ و ولايت‌ تشريعيّه‌ چيستند.

شايد بحث‌ در ولايت‌ و منكشف‌ شدن‌ آن‌، از اهمّ مباحث‌ و مطالب‌ ومسائل‌ اصول‌ اعتقاديّه‌ بوده‌ باشد. شناخت‌ وليّ (صاحب‌ ولايت‌) و آثار وليّ و ولايت‌، و شناخت‌ كيفيّت‌ موضوع‌ مقام‌ رحمت‌، و افاضة‌ فيض‌ از جانب‌ حضرت‌ ربّ فيّاض‌ در ماهيّات‌ امكانيّه‌ بواسطة‌ نفس‌ وليّ، و آياتي‌ كه‌ در اين‌ باره‌ در قرآن‌ كريم‌ آمده‌ است‌، و روايات‌ مسلّمة‌ مُسندة‌ صحيحة‌ مرويّه‌ از رسول‌ اكرم‌ صلّي‌ الله‌ عليه‌ وآله‌ و سلّم‌، از اعظم‌ و اكبر مسائل‌ اصوليّه‌ است‌.

دانسته‌ شد: تفسير و معني‌ و شأن‌ نزول‌ و آثار كريمة‌ شريفة‌: إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَهُ وَ رَسُولُهُ و وَ الَّذِينَ ءَامَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَو'ةَ وَ يُوْتُونَ الزَّكَو'ةَ وَ هُمْ رَ'كِعُونَ 6 چه‌ مي‌باشد.

و دانسته‌ شد: معني‌ و محتواي‌ فرمودة‌ رسول‌ اكرم‌ صلّي‌ الله‌ عليه‌ وآله‌ وسلّم‌: یاعَلِيُّ! أَنْتَ وَلِيُّ كُلِّ مُوْمِنٍ وَ مُوْمِنَةٍ مِنْ بَعْدِي‌، چيست‌.

«اي‌ عليّ، تو وليّ و صاحب‌ اختيار و أولي‌ در تصرّف‌ به‌ نفوس‌ هر مرد مومن‌ و هر زن‌ مومنه‌ بعد از من‌ مي‌باشي‌!»

به‌ به‌ از اين‌ آية‌ مباركه‌! نوربخش‌ دله، و صفا دهندة‌ فكره، و نيرو دهندة‌ نفوس‌ و جانه: اللَهُ نُورُ السَّمَـاوَات وَ الاْرْضِ كه‌ در هجدهمين‌ جزء از قرآن‌ كريم‌ آمده‌ است‌.

الله‌، اسم‌ جامع‌ صفات‌ كمال‌ و منزّه‌ از صفات‌ نقص‌ و عيب‌ است‌ كه‌ دربرگيرندة‌ صفات‌ جماليّه‌ و جلاليّه‌، و داراي‌ صرافت‌ ذاتي‌، و در حيات‌ و علم‌ و قدرت‌ لايتناهي‌ مي‌باشد. نور آسمانها و زمين‌ است‌. يعني‌ چه‌ نور آسمانها و زمين‌؟! آيا خدا نور حسّي‌ است‌، و آسمانها و زمين‌ چيز ديگرند؟! و اين‌ نور محسوس‌ كه‌ در آسمانها و زمين‌ مشاهده‌ مي‌گردد خدا مي‌باشد؟! بنابراين‌، آن‌ وقتي‌ كه‌ آسمانها و زمين‌ وجود ندارد، طبعاً خدائي‌ هم‌ نيست‌ كه‌ نور آسمانها و زمين‌ باشد. پس‌ خدا نيست‌. معني‌ و محصّل‌ آيه‌ در آن‌ فرض‌ چه‌ خواهد شد؟!

يا اينكه‌اللَهُ نُورُ السَّمَـاوَات وَ الاْرْضِ يعني‌: اللَهُ مُنَوِّرُ السَّمَواتِ وَالاْرْضِ.«خدا نور دهندة‌ آسمانها و زمين‌ مي‌باشد.» خودش‌ و حقيقتش‌ نور نيست‌، نور دهنده‌ است‌. يعني‌ نوري‌ كه‌ آسمانها و زمين‌ دارند از جانب‌ خداست‌. مُنوِّر يعني‌ نور دهنده‌.

اعتقاد طوائف‌ مسلمانان‌ دربارة‌ اينكه‌ خداوند نور آسمانها و زمين‌ است
دسته‌اي‌ از عامّه‌ قائلند به‌ معني‌ اوّل‌، و جمعي‌ از خاصّه‌ كه‌ راه‌ تأويل‌ را گشوده‌اند قائلند به‌ معني‌ دوّم‌. دستة‌ اوّلين‌ معتقدند كه‌ خدا جسم‌ است‌ و اشكالي‌ ندارد كه‌ واقعيّتش‌ نور مادّي‌ باشد. و دستة‌ دوّمين‌ معتقدند كه‌ خدا مادّه‌ و مادّي‌ نيست‌، بنابراين‌ نور آسمانها و زمين‌ كه‌ نور مادّي‌ است‌ نمي‌تواند خدا بوده‌ باشد. لهذا در اينجا حتماً بايد آيه‌ را تأويل‌ نموده‌ و لفظ‌ نور را به‌ معني‌ مُنوِّر گرفت‌ تا از اين‌ ورطه‌ جان‌ سالم‌ به‌ در برد كه‌ قول‌ به‌ جسميّت‌ خدا باشد، كه‌ مستلزم‌ شرك‌ و محدوديّت‌ و امكان‌ اوست‌؛ و امّا نور دهنده‌ اشكال‌ ندارد، چون‌ خداوند خالق‌ و مُوجِد همة‌ موجودات‌ مجرّده‌ و مادّيّه‌ است‌ و خلقت‌ او و نوربخشي‌ او آسمانها و زمين‌ را به‌ نور مادّي‌ مستلزم‌ اشكالي‌ نيست‌ و معني‌ معقول‌ و شايسته‌ از آن‌ بدست‌ مي‌آيد.

وهّابيه و حنبليه معتقد به‌ جسميّت‌ خدا مي‌باشند
از ميان‌ مسلمانان‌ فقط‌ طائفة‌ حنابله‌ (تابع‌ أحمد بن‌ حَنبَل‌) معتقد به‌ معناي‌ اوّل‌ هستند و بر آن‌ اصرار مي‌ورزند. ابن‌ تَيمِيَّه‌، حنبلي‌ است‌ و بر اين‌ قول‌ مجدّانه‌ ايستادگي‌ دارد و مي‌گويد: مراد و مفهوم‌ از آيات‌ قرآن‌ در عبارات‌ و الفاظ‌ مستعملة‌ در آن‌، همين‌ معاني‌ معروف‌ و متفاهم‌ مادّي‌ و طبيعي‌ و جسمي‌ مي‌باشد. حمل‌ الفاظ‌ و كلمات‌ آنرا بر غير از اين‌ نبايد جائز شمرد. وهّابيّه‌ (تابع‌ محمّد بن‌ عبدالوهّاب‌) كه‌ مذهبشان‌ حنبلي‌ مي‌باشد بر اين‌ امر اصرار و ابرام‌ دارند. حنابله‌ مي‌گويند: مراد از عرش‌، و كرسي‌، و يَد، و نور، و استواء، و نزول‌، و مجي‌ء ربّ و امثال‌ ذلك‌ كه‌ در قرآن‌ كريم‌ بسيار وارد شده‌ و استعمال‌ گرديده‌ است‌، مراد و مفاد آنها همين‌ معاني‌ مستعمله‌ و متفاهمة‌ عرفيّه‌ مي‌باشد؛ و به‌ هيچ‌ وجه‌ من‌ الوجوه‌ جائز نيست‌ اندك‌ تصرّفي‌ و تغييري‌ در آيات‌ نمود و اين‌ الفاظ‌ و كلمات‌ را به‌ معاني‌ دگري‌ وسيعتر و مجرّدتر حمل‌ كرد.

ابن‌ تيميّه‌ صريحاً مي‌گفته‌ است‌: مراد از نزول‌ خدا همين‌ نزول‌ مشاهد و محسوس‌ است‌. و در روايت‌ نبويّه‌ كه‌ وارد است‌ خدا شبهاي‌ جمعه‌ نزول‌ مي‌كند، يعني‌ همين‌ گونه‌ پائين‌ آمدن‌. وي‌ بر فراز منبر كه‌ به‌ خطبه‌ خواندن‌ مشغول‌ بود و دربارة‌ همين‌ معاني‌ بحث‌ مي‌نمود صريحاً گفت‌: نزول‌، همين‌ نزول‌ مي‌باشد. و خداوند پائين‌ مي‌آيد همچون‌ پائين‌ آمدن‌ من‌! اين‌ طور، ببينيد: در اينحال‌ يك‌ پلّه‌ از آنجا كه‌ بود پائين‌ آمد و كيفيّت‌ نزول‌ خدا را محسوساً به‌ مردم‌ نشان‌ داد.

اللَهُ نُورُ السَّمَـاوَات وَ الاْرْضِ يعني‌ خداوند همين‌ نور محسوس‌ مي‌باشد.

الرَّحْمَـ'نُ عَلَي‌ الْعَرْشِ اسْتَوَي‌' 7 يعني‌ خداوند بر روي‌ تخت‌ خود استقرار يافت‌.

وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَـاوَات وَ الاْرْضَ 8 يعني‌ صندلي‌ نشيمنگاه‌ او به‌ قدر آسمانها و زمين‌ گسترده‌ مي‌باشد.

وَ جَآءَ رَبـُّكَ وَ الْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا 9 يعني‌ در روز بازپسين‌، پروردگار تو و فرشتگان‌، در صفوف‌ مرتّب‌ دسته‌ دسته‌ مي‌آيند.

اين‌ طائفه‌ مي‌گويند: عرش‌ به‌ معني‌ تخت‌ سلطنت‌ است‌، و همانطور كه‌ سلطان‌ در هنگام‌ حكم‌ بر روي‌ تخت‌ فرمانفرمائي‌ خويشتن‌ مي‌نشيند و تكيه‌ مي‌زند و مستقرّ مي‌شود، اين‌ آيه‌ هم‌ مي‌رساند كه‌ خداوند بر روي‌ تخت‌ خود (البتّه‌ در بزرگي‌ و وسعت‌ به‌ اندازة‌ خود خدا) استقرار پيدا كرد.

و نشيمنگاهي‌ كه‌ خدا بر روي‌ آن‌ نشسته‌ است‌، در وسعت‌ و گسترش‌ به‌ قدر آسمانها و زمين‌ است‌.

و خداوند كه‌ پروردگار توست‌، با صفوف‌ ملئكه‌ در روز قيامت‌ صفّ اندر صفّ جلو مي‌آيند، بعينه‌ مانند جلو آمدن‌ مردمان‌ كه‌ داراي‌ پا مي‌باشند و آنها را يكايك‌ برمي‌دارند تا از نقطه‌اي‌ به‌ نقطة‌ ديگر انتقال‌ پيدا مي‌كنند.

و در آية‌ يَدُ اللَهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ 10 مي‌گويند: يعني‌ خداوند دستي‌ دارد بسيار قويتر و بزرگتر و قدرتمندتر از سائر دستها كه‌ بر فراز آنها و در مقام‌ اعلائي‌ نسبت‌ به‌ آنها قرار دارد.

اين‌ جماعت‌ عقيده‌ دارند: خداوند را با چشم‌ بصَر در دنيا نمي‌توان‌ ديد، ولي‌ در آخرت‌ خدا ديده‌ مي‌شود با همين‌ چشمهاي‌ ظاهري‌ حسّي‌ كه‌ مردم‌ دارا هستند. خداوند با جسمي‌ كه‌ داراي‌ چشم‌ و گوش‌ و دست‌ و پا مي‌باشد به‌ سوي‌ مردم‌ مي‌آيد مانند همين‌ آمدنهاي‌ معمولي‌، و بر تخت‌ حكومتش‌ جلوس‌ مي‌نمايد مانند همين‌ جلوسهاي‌ معمولي‌؛ غاية‌الامر بزرگتر و عظيمتر و قدرتمندتر.

امّا حكماي‌ اسلام‌ و فلاسفة‌ الهيّون‌ أعلام‌ همگي‌ برآنند كه‌: الفاظ‌ براي‌ معني‌ عامّ وضع‌ شده‌اند. و بطور كلّي‌ در هر لساني‌ و در هر لغتي‌، هر كلمه‌اي‌ را كه‌ بشر تا بحال‌ وضع‌ كرده‌ است‌ و يا از اين‌ به‌ بعد وضع‌ خواهد كرد، براي‌ معاني‌ عامّه‌ مي‌باشد؛ نه‌ خصوصيّت‌ آن‌ معني‌ محدود حسّي‌ و طبيعي‌ و مادّي‌ و مقيّد به‌ فلان‌ زمان‌ و فلان‌ مكان‌.

مثلاً لفظ‌«چراغ‌» را شما در نظر بگيريد. اين‌ لفظ‌ بر چراغ‌ اطاق‌ شما در شب‌ فلان‌ صدق‌ مي‌كند بدون‌ مدخليّت‌ اطاق‌ شما و شب‌ فلان‌ در تحقّق‌ معني‌ چراغ‌. و لهذا مي‌نگريد كه‌ اين‌ لفظ‌ بدون‌ عنايت‌ دگري‌، بر چراغ‌ اطاق‌ دوستتان‌ در شب‌ دگري‌ نيز صدق‌ مي‌نمايد. از اينجا بدست‌ مي‌آيد كه‌ در مفهوم‌ و معني‌ لفظ‌ چراغ‌، خصوصيّت‌ اين‌ زمان‌ يا آن‌ زمان‌ و خصوصيّت‌ اين‌ مكان‌ يا آن‌ مكان‌ دخالت‌ نداشته‌، و بر همة‌ مصاديق‌ چراغ‌ به‌ يك‌ نهج‌ صادق‌ است‌.

و از اينجا وسعت‌ مفهوم‌ را قدري‌ گسترش‌ مي‌دهيم‌، مي‌بينيم‌ كه‌ در تحقّق‌ معني‌ آن‌ خصوص‌ مِسين‌ بودنِ روغن‌دان‌ آن‌ و يا بلورين‌ بودن‌ و يا از سفال‌ و خزف‌ بودن‌ نيز مدخليّتي‌ ندارد؛ و به‌ همة‌ آنها به‌ يك‌ سنخ‌، اطلاق‌ لفظ‌ چراغ‌ مي‌شود. بنابراين‌، خصوصيّت‌ ظروف‌ چراغ‌ دخالتي‌ در مفهوم‌ آن‌ ندارد.

در زمان‌ پيشين‌ بر ظرفي‌ كه‌ درونش‌ روغن‌ بود و در آن‌ فتيله‌اي‌ قرار مي‌دادند و شيشه‌ و حبابي‌ بر روي‌ شعلة‌ متصاعدة‌ از فتيله‌ مي‌گذاردند، چراغ‌ صادق‌ بود. بعداً كه‌ بجاي‌ روغنهاي‌ شعله‌ دهنده‌ بالاخصّ روغن‌ كرچك‌ ـ كه‌ به‌ نام‌ روغن‌ چراغ‌ معروف‌ شد ـ و روغن‌ زيتون‌، نفت‌ را مصرف‌ كردند، باز هم‌ بدون‌ اندك‌ عنايتي‌ در تغيير معني‌ چراغ‌، لفظ‌ چراغ‌ را بر روي‌ آن‌ نهادند. و سپس‌ هم‌ كه‌ چراغ‌ گازي‌ به‌ بازار آمد، به‌ آن‌ چراغ‌ گفتند. و اينك‌ كه‌ چراغ‌ برق‌ سراسر عالم‌ را فرا گرفته‌ است‌، به‌ آن‌ چراغ‌ مي‌گويند. و پس‌ از اين‌ هم‌ اگر چراغهاي‌ مختلفي‌ آسانتر و بهتر و باكاربرد بيشتر از نيروي‌ الكتريسيته‌ كشف‌ گردد، به‌ آن‌ چراغ‌ خواهند گفت‌.

تمام‌ اينها بدون‌ اندك‌ تصرّفي‌ در معني‌ و موضوعٌ له‌ لفظ‌ چراغ‌ مي‌باشد كه‌ به‌ همان‌ عنايتهاي‌ پيشين‌، در موارد پسين‌ استعمال‌ نمودند.

از اينجا بدست‌ مي‌آيد كه‌ هيچيك‌ از جميع‌ اين‌ خصوصيّتهاي‌ متفاوته‌ و اشكال‌ مختلفه‌، در معني‌ و مراد و مفهوم‌ كلمة‌ چراغ‌ مدخليّت‌ ندارد؛ و از اوّل‌ لفظ‌ چراغ‌ براي‌ معني‌ عامّي‌ كه‌ جميع‌ اينها را شامل‌ گردد و بر نهج‌ واحد صدق‌ نمايد وضع‌ گرديده‌ بوده‌ است‌.

چراغ‌ يعني‌: چيزي‌ كه‌ در محفظه‌اي‌ محدود، محفوظ‌ گرديده‌ و براي‌ روشني‌ دادن‌ اشياء بكار مي‌برند.

معني‌ نور: الظّاهِرُ بِذاتِهِ الْمُظْهِرُ لِغَيْرِهِ
نور هم‌ در اصلِ وضع‌ لغت‌، براي‌ نور حسّي‌ نمي‌باشد كه‌ انحصار در انوار مدركة‌ با حسّ باصره‌ داشته‌ باشد. معني‌ نور چيزي‌ است‌ كه‌ خود بخود ظاهر باشد، و چيزهاي‌ ديگر را ظاهر سازد.

يكي‌ از مصاديق‌ آن‌، نور محسوس‌ مادّي‌ و ظاهري‌ است‌ مثل‌ نور خورشيد و ماه‌ و نور مصباح‌. زيرا اين‌ نورها در وجود خودشان‌ و در ذاتشان‌ نياز به‌ ظاهر كننده‌اي‌ ندارند؛ خود بخود ظاهرند. ما نور آفتاب‌ و ماهتاب‌ را با چيز دگري‌ نمي‌بينيم‌، بلكه‌ خود بخود روشن‌ هستند؛ امّا اشياء را بواسطة‌ آنها مشاهده‌ مي‌كنيم‌. صحرا و دري، كوه‌ و دشت‌، باغ‌ و راغ‌، چيزهاي‌ بسياري‌ كه‌ در هر ساعت‌ با آنها سروكار داريم‌ را بايستي‌ حتماً بواسطة‌ نور ادراك‌ نمائيم‌. پس‌ بر اين‌ نور ظاهر النّورُ هُوَ الظّاهِرُ بِذاتِهِ، الْمُظْهِرُ لِغَيْرِهِ صادق‌ است‌، و لهذا بدان‌ نور مي‌گوئيم‌.

وليكن‌ كلمة‌ نور انحصار در نور مادّي‌ حسّي‌ ندارد. نور فكري‌، نور عقلي‌، نور نفسي‌، نور قلبي‌، نور عالم‌ ملكوت‌، نور اسماء و صفات‌ الهيّه‌، نور جمال‌ و جلال‌، نور ذات‌ حقّ تعالي‌ و تقدّس‌؛ از امثال‌ نور مي‌باشند.

شما حقيقةً مي‌گوئيد: فلان‌ كس‌ داراي‌ فكري‌ نوراني‌، يا عقلي‌ نوراني‌، يا نفسي‌ نوراني‌، و يا قلبي‌ نوراني‌ مي‌باشد، بدون‌ اندك‌ تصرّف‌ و تغيير در معني‌ نور. انوار عالم‌ مثال‌ و عالم‌ عقل‌، و نور صفت‌ جمال‌ يا صفت‌ جلال‌ حقّ متعال‌، از مسائل‌ واضحة‌ نزد عرفاست‌. نور ذات‌ حقّ تعالي‌ كه‌ از همه‌ عجيبتر مي‌باشد.

بطور كلّي‌ اهل‌ عرفان‌ براي‌ صفات‌ مختلفة‌ حقّ سبحانه‌ و تقدّس‌ انواري‌ را معرّف‌ مي‌شمرند، كه‌ از روشن‌ترين‌ كه‌ مانند نور مهتاب‌ است‌ شروع‌ مي‌شود تا برسد به‌ نور ذات‌ كه‌ سياه‌ رنگ‌ است‌.

بنابر اين‌ اصل‌ و قاعده‌، ذات‌ خداوند نور است‌. زيرا در خودي‌ خود و در هويّت‌ خويشتن‌ محتاج‌ به‌ روشن‌ كننده‌اي‌ نيست‌، و تمام‌ ماسوا از عقل‌ اوّل‌ تا عقل‌ دهم‌، و از عاليترين‌ اسم‌ و صفت‌ تا نازلترين‌ آنه، همه‌ و همه‌ به‌ نور خدا روشن‌ مي‌شوند.

خداوند أصل‌ الوجود است‌ و موجودات‌ به‌ ايجاد او موجود مي‌گردند، و بنابراين‌ هويّتش‌ نور است‌ كه‌: الظّاهِرُ بِنَفْسِهِ الْمُظْهِرُ لِغَيْرِهِ.

اللَهُ نُورُ السَّمَـاوَات وَ الاْرْضِ يعني‌ الله‌ اصل‌ وجود آسمانها و زمين‌ است‌، و اصل‌ حقيقت‌ و پيدايش‌ آنها و به‌ وجود آورندة‌ آنهاست‌.

خداست‌ اوّل‌، و پس‌ از آن‌ موجودات‌. او محتاج‌ به‌ معرّف‌ نيست‌؛ و همة‌ موجودات‌ نيازمند به‌ معرّفي‌ وي‌. اوست‌ اصل‌ وجود، و بقيّة‌ موجودات‌ به‌ ايجاد او. اوست‌ ظاهر به‌ هويّت‌ خود، و بقيّه‌ ظاهر به‌ ظهور او. اوست‌ نور، و بقيّه‌ مُنوَّر به‌ نور او. اوست‌ اصل‌ حقيقت‌، و بقيّه‌ مجاز و عاريت‌.

بحث‌ در عموميّت‌ موضوعٌ له‌ لفظ‌ براي‌ معني‌ عامّ، بحثي‌ است‌ نفيس‌؛ و ما بحمد الله‌ و حُسن‌ توفيقه‌ در معني‌ و حقيقت‌ صراط‌ در مجلس‌ 51 تا 53، و در معني‌ و حقيقت‌ ميزان‌ در مجلس‌ 54 و 55 از مجلّد 8«معاد شناسي‌» از دورة‌ علوم‌ و معارف‌ اسلام‌ در پيرامون‌ آن‌ بحثي‌ كافي‌ نموده‌ايم‌.

پاورقي

--------------------------------------------------------------------------------

1«الميزان‌ في‌ تفسير القرءَان‌» ج‌ 15، ص‌ 130 تا ص‌ 135

2«از براي‌ ايشانست‌ در بهشت‌ متّقيان‌ آنچه‌ را كه‌ خودشان‌ در آنجا بخواهند؛ و در نزد ما زيادتي‌ مي‌باشد كه‌ به‌ آنها عطا مي‌نمائيم‌.»

3«الميزان‌ في‌ تفسير القرءَان‌» ج‌ 15، ص‌ 140

4«الميزان‌ في‌ تفسير القرءَان‌» ج‌ 15، ص‌ 149 و 150؛ و اين‌ آيه‌، آية‌ 45، از سورة‌ 24: النّور مي‌باشد.

5«الميزان‌ في‌ تفسير القرءَان‌» ج‌ 15، ص‌ 152 و 153

6 آية‌ 55، از سورة‌ 5: المآئدة‌:«اين‌ است‌ و جز اين‌ نيست‌ كه‌ وليّ شما خداوند است‌، و رسول‌ او، و كساني‌ كه‌ ايمان‌ آورده‌اند كه‌ اقامة‌ نماز مي‌كنند و ايتاء زكوة‌ مي‌نمايند در حالت‌ ركوعشان‌.»

7 آية‌ 5، از سورة‌ 20: طه‌

8 آية‌ 255، از سورة‌ 2: البقرة‌

9 آية‌ 22، از سورة‌ 89: الفجر

10 آية‌ 10، از سورة‌ 48: الفتح‌

منبع :کتاب الله‌شناسي / جلد اول / قسمت اول: تفسیر آیه نور، مشیّت خدا، ولایت خدا، اعتقاد حنبلیه و وهابیت به جسمانیت خدا
پايگاه علوم و معارف اسلام، حاوي مجموعه تاليفات حضرت علامه آية الله حاج سيد محمد حسين حسيني طهراني قدس‌سره